Thư khí nén là cách chuyển thư bằng ống kim loại chôn dưới đường phố: thư được cho vào hộp trụ nhỏ, rồi khí nén đẩy hoặc chân không hút hộp chạy trong ống tới bưu cục khác. Paris vận hành mạng lưới như vậy từ năm 1866 tới năm 1984, có lúc dài hơn 400 km ống, nối khoảng 130 bưu cục. Người Paris gọi tấm thiếp gửi qua đường ống là petit bleu, "tấm xanh nhỏ", và nó từng là cách nhanh nhất để nhắn tin trong thành phố.
Nguyên lý: hộp thư chạy trong ống như viên đạn
Hãy hình dung một ống thép đường kính chừng một nắm tay chôn dưới vỉa hè. Một hộp trụ vừa khít lòng ống, đựng vài chục bức thư cuộn lại. Phía sau hộp, máy bơm thổi khí nén vào. Hoặc phía trước, máy hút tạo chân không. Chênh lệch áp suất đẩy hộp lao đi trong ống, tới đầu bên kia thì được hãm lại và lấy ra.
Nguyên lý đơn giản, cái khó nằm ở mạng lưới. Ống phải kín, khúc cua phải đủ thoải để hộp không kẹt. Ở mỗi nút giao, nhân viên phải chuyển hộp sang tuyến khác bằng tay hoặc bằng van. Phải có trạm máy bơm chạy suốt ngày. Một thành phố muốn có thư khí nén phải đào đường, đặt hàng trăm km ống, xây trạm máy, và nuôi cả đội vận hành.
Ra đời từ nhu cầu của điện báo
Thư khí nén ban đầu không sinh ra cho thư thường mà để phục vụ điện báo. Giữa thế kỷ 19, điện báo truyền tin giữa các thành phố rất nhanh, nhưng trong nội đô thì tắc. Bức điện tới trạm trung tâm rồi vẫn phải nhờ người chạy bộ mang tới các trạm nhỏ hoặc tới tay người nhận, qua những con phố đông xe ngựa.
Năm 1853, kỹ sư Latimer Clark ở London đặt một đường ống ngắn nối Sở Giao dịch Chứng khoán với trạm điện báo trung tâm, dùng chân không để hút hộp chứa bức điện. Đoạn ống chỉ dài vài trăm mét nhưng chứng minh ý tưởng chạy được. Các thành phố lớn châu Âu học theo trong những thập kỷ sau.
Paris: từ đoạn ống thử nghiệm đến mạng lưới hơn 400 km
Năm 1866, Paris mở một đoạn ống thử nghiệm khoảng 1 km giữa khu Sở Giao dịch (Bourse) và khu đại lộ Capucines. Năm 1868, tuyến chính thức đầu tiên đi vào hoạt động. Mạng lưới tận dụng hệ thống cống ngầm sẵn có của Paris thời Haussmann để luồn ống, nhờ vậy không phải đào mới mọi con phố.
Ban đầu ống chỉ chở bức điện giữa các trạm điện báo. Về sau, bưu điện mở dịch vụ cho dân: ai cũng có thể mua một tấm thiếp đặc biệt, viết tin nhắn, bỏ vào bưu cục để gửi qua đường ống tới bất kỳ đâu trong thành phố. Tấm thiếp có màu xanh nên được gọi thân mật là petit bleu. Tới bưu cục gần người nhận, nhân viên đưa thư mang tấm thiếp tới tận cửa.
Mạng lưới lớn dần và đạt độ dài lớn nhất vào khoảng thập niên 1930, với hơn 400 km ống và khoảng 130 bưu cục tham gia. Các nguồn đưa con số hơi khác nhau, từ 427 tới hơn 460 km, tuỳ cách tính ống nhánh. Dù tính cách nào, đây là một trong những mạng thư khí nén lớn nhất thế giới.
Petit bleu trong đời sống Paris
Trong khoảng một thế kỷ, petit bleu là cách người Paris nhắn tin gấp: hẹn gặp, huỷ hẹn, báo tin vui buồn, thông báo của luật sư hay nhà buôn. Thư đi trong thành phố mất vài giờ thay vì cả ngày. Tấm thiếp xanh xuất hiện nhiều trong tiểu thuyết và phim Pháp như một thứ đồ vật đời thường, giống tin nhắn điện thoại bây giờ.
Thư khí nén ở các thành phố khác
| Thành phố | Thời gian hoạt động | Ghi chú |
|---|---|---|
| London | Từ 1853 | Đường ống đầu tiên nối Sở Giao dịch Chứng khoán với trạm điện báo trung tâm |
| Berlin | Từ 1865 | Mạng lưới lớn, phục vụ bưu điện nhiều thập kỷ |
| Paris | 1866 – 1984 | Đỉnh cao hơn 400 km ống, dịch vụ petit bleu cho dân |
| Vienna | Từ 1875 | Phục vụ thư và điện báo trong nội đô |
| Praha | 1889 – 2002 | Ngừng sau trận lụt năm 2002 làm ngập các trạm máy |
| New York | Từ 1897 | Ống thư nối các bưu cục ở Manhattan và Brooklyn trong nửa đầu thế kỷ 20 |
Mỗi thành phố đóng mạng lưới vào thời điểm khác nhau, nhưng lý do gần giống nhau: chi phí bảo trì ống cũ rất lớn, trong khi điện thoại, telex, rồi fax làm được cùng việc rẻ hơn.
Vì sao thư khí nén biến mất
Paris khép lại mạng lưới năm 1984. Lúc đó, lượng petit bleu đã giảm mạnh. Người ta nhấc điện thoại thay vì gửi thiếp, doanh nghiệp dùng telex và máy fax để gửi văn bản trong vài phút. Nuôi hàng trăm km ống, trạm máy và nhân viên để chuyển vài bức thư mỗi ngày không còn hợp lý.
Đây là quy luật quen thuộc trong lịch sử giao nhận. Một hạ tầng cố định đắt tiền chỉ sống được khi có đủ lượng hàng đi qua nó. Khi một công nghệ khác làm được việc tương tự với chi phí thấp hơn, hạ tầng cũ có thể biến mất nhanh, dù nó từng là niềm tự hào của cả thành phố. Pony Express thua điện báo, thư khí nén thua fax, cùng một câu chuyện.
Ống khí nén còn sống ở đâu
Thư khí nén đã chết, nhưng ống khí nén thì không. Nhiều bệnh viện lớn dùng hệ thống ống để chuyển mẫu máu, mẫu xét nghiệm và thuốc giữa các khoa trong vài chục giây, đỡ cho nhân viên phải chạy qua lại. Một số siêu thị và ngân hàng dùng ống để chuyển tiền mặt từ quầy về phòng két. Trong nhà máy, ống khí nén chuyển mẫu sản phẩm tới phòng kiểm tra chất lượng.
Những hệ thống này có cùng đặc điểm với mạng Paris xưa: khoảng cách ngắn, đồ vật nhỏ, cần nhanh và cần chắc chắn tới đúng nơi. Với giao nhận nội bộ trong một toà nhà hay khuôn viên, ống khí nén vẫn là giải pháp hợp lý, dù với thư từ trong thành phố thì nó đã nhường chỗ cho thư điện tử.
Góc nhìn hôm nay
Thư khí nén nhắc ta rằng giao hàng không chỉ là xe và người. Có lúc hàng đi bằng ống, băng chuyền, thang tải, bất cứ thứ gì đưa nó từ A tới B nhanh và ít tốn công nhất. Trong các trung tâm phân loại bưu kiện hiện nay, gói hàng của bạn đi qua những dải băng chuyền dài hàng km mà không ai phải bê, cùng một tinh thần với ống thư dưới lòng Paris.
Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Bưu chính ở Paris có tư liệu và hiện vật về mạng thư khí nén, kể cả hộp thư và tấm petit bleu cũ. Một số đoạn ống và trạm máy ở Praha còn được giữ lại và từng mở cho khách tham quan vào những dịp đặc biệt. Bản đồ mạng thư khí nén Paris các thời kỳ cũng được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử đô thị số hoá, xem rất thú vị nếu bạn từng đi bộ trên những đại lộ ấy.
Câu hỏi thường gặp
Thư khí nén là gì?
Thư khí nén là cách chuyển thư trong hộp trụ nhỏ chạy trong ống kim loại, được đẩy bằng khí nén hoặc hút bằng chân không. Hệ thống này từng nối các bưu cục và trạm điện báo trong nhiều thành phố lớn châu Âu và Mỹ.
Thư khí nén Paris hoạt động từ năm nào tới năm nào?
Mạng lưới Paris hoạt động từ năm 1866, khi mở đoạn thử nghiệm đầu tiên, tới năm 1984. Thời cực thịnh, nó có hơn 400 km ống và khoảng 130 bưu cục.
Petit bleu là gì?
Petit bleu là tấm thiếp màu xanh mà người Paris viết tin nhắn để gửi qua mạng thư khí nén. Nó tới tay người nhận trong vài giờ, từng là cách nhắn tin gấp phổ biến nhất trong thành phố.
Vì sao thư khí nén bị bỏ?
Vì điện thoại, telex và máy fax làm được việc tương tự rẻ và nhanh hơn, trong khi bảo trì hàng trăm km ống cũ rất tốn kém. Lượng thư giảm dần tới mức không còn đủ để nuôi hệ thống.
Ngày nay ống khí nén còn được dùng không?
Có. Nhiều bệnh viện dùng ống khí nén để chuyển mẫu xét nghiệm và thuốc giữa các khoa, một số ngân hàng, siêu thị và nhà máy dùng để chuyển tiền mặt hoặc mẫu sản phẩm trong phạm vi ngắn.
