Penny Black là con tem bưu chính dán được đầu tiên trên thế giới, do Anh phát hành ngày 1/5/1840 và cho dùng chính thức từ 6/5/1840. Nó ra đời từ cuộc cải cách của Rowland Hill: thay vì người nhận trả tiền theo quãng đường, người gửi trả trước một giá đồng đều một penny cho thư nhẹ đi bất cứ đâu trong nước. Ý tưởng tưởng như nhỏ ấy làm số thư tăng vọt và trở thành khuôn mẫu cho bưu chính khắp thế giới.
Gửi thư ở Anh trước năm 1840 khó chịu ra sao
Trước cải cách, bưu điện Anh tính cước theo hai thứ: quãng đường và số tờ giấy. Một lá thư gồm hai tờ bị tính gấp đôi, nên người ta viết chồng chữ, viết dọc rồi viết ngang trên cùng một tờ để tiết kiệm. Người trả tiền lại là người nhận, không phải người gửi. Bưu tá phải gõ cửa, chờ thu tiền, gặp người nhà vắng hoặc không chịu trả thì mang thư về.
Hệ thống này đẻ ra đủ kiểu lách. Một giai thoại được kể đi kể lại: có người nhìn bì thư, đọc mấy dấu hiệu quy ước vẽ bên ngoài để biết tin nhà vẫn ổn, rồi từ chối nhận thư cho khỏi trả tiền. Câu chuyện có nhiều dị bản và không chắc đã xảy ra đúng như kể, nhưng nó cho thấy vấn đề thật: cước quá cao khiến người nghèo né tránh bưu điện.
Thêm một chỗ hở nữa: nghị sĩ và một số quan chức được quyền gửi thư miễn phí bằng cách ký lên bì thư. Quyền này bị lạm dụng tràn lan, ký hộ bạn bè, người quen. Kết quả là bưu điện vừa đắt với dân thường, vừa thất thu.
Rowland Hill và bản đề xuất năm 1837
Rowland Hill không phải người trong ngành bưu điện. Ông là thầy giáo, nhà cải cách giáo dục, có đầu óc thích tính toán. Năm 1837, ông in tập sách mỏng Post Office Reform: Its Importance and Practicability (Cải cách bưu điện: tầm quan trọng và tính khả thi). Lập luận chính của Hill gồm ba ý:
- Chi phí thật nằm ở khâu xử lý, không phải quãng đường. Theo tính toán của ông, tiền chở một lá thư từ London tới Edinburgh chỉ là phần rất nhỏ. Phần tốn kém là ghi sổ, tính cước, thu tiền từng nhà.
- Vì vậy nên tính một giá đồng đều cho thư nhẹ đi trong cả nước, bất kể xa gần.
- Người gửi trả trước. Bưu tá chỉ việc thả thư, không phải chờ thu tiền.
Để trả trước, Hill đề xuất một mẩu giấy nhỏ in dấu, mặt sau phủ một lớp keo để người gửi tự dán lên thư. Đó chính là con tem. Đề xuất bị nhiều quan chức bưu điện phản đối vì sợ mất doanh thu, nhưng được giới buôn bán và dư luận ủng hộ mạnh. Quốc hội thông qua cải cách năm 1839.
Từ "bưu chính một penny" đến con tem đen
Cải cách đi từng bước. Ngày 5/12/1839, giá thư nội địa được đưa về mức đồng đều bốn penny. Ngày 10/1/1840, giá chính thức hạ xuống một penny cho thư nặng tới nửa ounce, trả trước. Lúc này chưa có tem, người gửi trả tiền mặt ở bưu cục.
Ngày 1/5/1840, Penny Black được phát hành, dùng chính thức từ 6/5/1840. Cùng thời có tem hai penny màu xanh dành cho thư nặng hơn, và loại bì thư in sẵn cước do họa sĩ William Mulready vẽ. Bì thư Mulready bị chế giễu vì hình vẽ quá cầu kỳ, rồi nhanh chóng bị bỏ. Con tem nhỏ lại thắng.
Con tem trông thế nào
Penny Black in hình nghiêng đầu nữ hoàng Victoria khi còn trẻ, dựa trên một mẫu huy chương của William Wyon. Nền màu đen, chữ "POSTAGE" ở trên và "ONE PENNY" ở dưới. Hai góc dưới có hai chữ cái riêng cho từng vị trí trên tờ in, giúp chống làm giả. Tem chưa có răng cưa: nhân viên bưu cục phải cắt bằng kéo từ tờ lớn.
Một chi tiết còn lưu tới hôm nay: tem Anh không in tên nước. Là nước đầu tiên dùng tem, Anh không cần phân biệt với ai. Cho tới nay, tem Anh vẫn chỉ in hình nghiêng đầu quốc vương thay cho tên nước, là ngoại lệ được Liên minh Bưu chính Quốc tế chấp nhận.
Vì sao Penny Black chỉ sống chưa đầy một năm
Tem dùng rồi phải được đóng dấu huỷ để không ai dùng lại. Dấu huỷ ban đầu màu đỏ, hình chữ thập kiểu Malta. Trên nền đen, dấu đỏ khó nhìn và có thể bị tẩy, nên tem có nguy cơ bị dùng lại. Năm 1841, Anh chuyển sang tem một penny màu đỏ nâu và dấu huỷ màu đen. Penny Black dừng phát hành sau chưa tới một năm, nhưng đã đi vào lịch sử.
Cải cách đã thay đổi những gì
Hiệu quả thấy ngay. Theo số liệu thường được dẫn trong các sách lịch sử bưu chính Anh, số thư năm 1840 tăng hơn gấp đôi so với năm trước đó. Doanh thu ban đầu giảm vì giá hạ mạnh, nhưng lượng thư cứ thế tăng đều qua các thập kỷ.
Quan trọng hơn con số là thay đổi trong đời sống. Người làm công, người ở trọ, gia đình có con đi xa giờ viết thư được. Thương nhân gửi hoá đơn, catalogue, mẫu hàng với chi phí đoán trước được. Bưu tá giao nhanh hơn vì không phải đứng chờ thu tiền. Đây là ý tưởng gốc của cả ngành giao nhận hiện đại: trả trước, giá rõ ràng, giao không cần chờ. Ai từng gửi một gói hàng có cước trả sẵn đều đang dùng thành quả của Hill.
Thế giới đi theo con tem
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1837 | Rowland Hill in tập đề xuất cải cách bưu điện |
| 10/1/1840 | Anh áp dụng giá đồng đều một penny cho thư nhẹ, trả trước |
| 1/5/1840 | Phát hành Penny Black, dùng chính thức từ 6/5/1840 |
| 1841 | Penny Red thay Penny Black, dấu huỷ đổi sang màu đen |
| 1843 | Các bang Zürich, Geneva (Thuỵ Sĩ) và Brazil phát hành tem |
| 1847 | Hoa Kỳ phát hành tem quốc gia đầu tiên |
| 1849 | Pháp phát hành tem đầu tiên |
| 1874 | Hiệp ước Bern lập Liên minh Bưu chính chung, từ 1878 gọi là Liên minh Bưu chính Quốc tế (UPU) |
Liên minh Bưu chính Quốc tế là bước tiếp theo tự nhiên: nếu trong một nước đã tính giá đồng đều, thì giữa các nước cũng nên có luật chung để thư qua biên giới không phải trả nhiều lần. Ở Việt Nam, tem bưu chính xuất hiện từ thời Pháp thuộc, cuối thế kỷ 19, cùng với việc mở bưu điện ở các đô thị.
Góc nhìn hôm nay
Penny Black thường được nhắc như món đồ quý hiếm, nhưng thật ra khoảng mấy chục triệu con đã được in, nên nó không hiếm như nhiều người nghĩ. Giá trị lịch sử của nó nằm ở ý tưởng, không ở mảnh giấy. Bài học cho người làm giao nhận hôm nay rất thực tế: khi khâu thu tiền và tính toán tốn hơn chính quãng đường, hãy đơn giản hoá giá và cho trả trước. Những dịch vụ giao hàng tính cước theo bậc, trả sẵn khi tạo đơn, là hậu duệ trực tiếp của cải cách 1840.
Muốn xem tận mắt, Bảo tàng Bưu chính ở London (The Postal Museum) trưng bày các hiện vật về cải cách của Hill và những tờ tem đầu tiên. Thư viện Anh giữ một bộ sưu tập bưu chính lớn. Về sách, các tiểu sử Rowland Hill và lịch sử bưu điện Anh đều kể kỹ cuộc tranh cãi quanh cải cách. Nếu chỉ muốn đọc một văn bản gốc, hãy tìm tập Post Office Reform năm 1837, hiện có thể đọc bản số hoá trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Con tem đầu tiên trên thế giới là gì?
Đó là Penny Black của Anh, phát hành ngày 1/5/1840 và dùng chính thức từ 6/5/1840. Tem in hình nghiêng đầu nữ hoàng Victoria trên nền đen, mệnh giá một penny cho thư nặng tới nửa ounce.
Ai là người phát minh ra con tem?
Rowland Hill là người đề xuất cuộc cải cách dẫn tới con tem, trong tập sách năm 1837. Ông đề nghị giá thư đồng đều, người gửi trả trước bằng một mẩu giấy in dấu có phủ keo phía sau. Một số người khác cũng nêu ý tưởng tương tự cùng thời, nhưng Hill là người thuyết phục được nhà nước làm thật.
Vì sao tem Anh không in tên nước?
Vì Anh là nước đầu tiên dùng tem, lúc đó không cần phân biệt với nước nào. Truyền thống được giữ tới nay: tem Anh dùng hình nghiêng đầu quốc vương thay cho tên nước.
Penny Black được dùng bao lâu?
Chưa đầy một năm. Năm 1841, Anh thay bằng tem một penny màu đỏ vì dấu huỷ màu đỏ khó thấy trên nền đen, dễ bị tẩy để dùng lại.
Trước khi có tem, ai trả tiền gửi thư?
Ở Anh và nhiều nước, người nhận trả tiền, tính theo quãng đường và số tờ giấy. Cải cách 1840 đảo ngược lại: người gửi trả trước một giá đồng đều.
