Thời Nguyễn, văn thư của triều đình đi lại giữa kinh đô Huế với các tỉnh bằng hệ thống nhà trạm đặt dọc đường thiên lý. Phu trạm mang ống đựng công văn chạy tiếp sức từ trạm này sang trạm kế, việc gấp thì dùng ngựa, có hạn đi đường quy định cho từng mức khẩn. Hệ thống do Bộ Binh quản lý, và dưới thời Minh Mạng có một cơ quan riêng là Ty Bưu chính, cũng là nơi chữ "bưu chính" bắt đầu quen thuộc với người Việt.
Nhà trạm có từ trước thời Nguyễn
Nhà Nguyễn không phải người đầu tiên đặt trạm ở nước ta. Sử cũ chép năm 1043, đời Lý Thái Tông, triều đình cho đặt nhà trạm trên các đường để chuyển công văn. Các triều Trần, Lê tiếp tục duy trì việc này, nhất là trên những tuyến từ kinh đô Thăng Long đi các trấn biên giới và vào phía nam.
Điểm khác của thời Nguyễn là quy mô. Năm 1802, Gia Long thống nhất một lãnh thổ trải dài từ Lạng Sơn tới mũi Cà Mau, kinh đô đặt ở Huế, nằm giữa dải đất hẹp. Muốn cai trị được hai đầu đất nước cách nhau cả nghìn cây số, triều đình phải có một đường truyền tin chạy suốt. Con đường thiên lý, tức đường cái quan, nối các tỉnh với nhau, và nhà trạm được đặt dọc theo nó như những hạt chuỗi.
Bộ máy: Bộ Binh, Ty Bưu chính và các trạm
Việc trạm thời Nguyễn thuộc quyền Bộ Binh. Lý do dễ hiểu: tin tức quân sự, giặc giã, thiên tai cần đi nhanh nhất, và kỷ luật của trạm gần với kỷ luật quân đội. Dưới thời Minh Mạng, triều đình đặt Ty Bưu chính để trông coi việc chuyển đệ văn thư cả nước, có quan chức riêng và các thư lại do địa phương cử về. Sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ dành nhiều mục cho việc trạm, ghi các lệ về số phu, số ngựa, hạn đi đường và mức phạt khi chậm trễ.
Ở mỗi trạm có người trông coi và một số phu trạm. Trạm lớn trên tuyến quan trọng thì đông người, nhiều ngựa hơn. Số trạm và số phu thay đổi qua các đời vua, tuỳ việc triều đình mở thêm đường hay bớt trạm cho dân đỡ gánh nặng. Những chi tiết cụ thể từng trạm cần tra trực tiếp trong Hội điển và Đại Nam thực lục, vì các bài viết phổ thông thường đưa ra con số không giống nhau.
Làng trạm
Phu trạm không phải lính chuyên nghiệp ăn lương như quân đội. Họ thường là dân các làng ở gần trạm, được giao việc trạm thay cho một số nghĩa vụ khác. Theo nhiều nghiên cứu về thời Nguyễn, dân làng trạm được miễn hoặc giảm một phần sưu dịch, đổi lại phải luôn có người túc trực, sẵn sàng chạy bất kể ngày đêm, mưa bão. Đây là một gánh nặng thật sự: đường thiên lý qua đèo, qua sông, qua rừng, và phu trạm phải đi trong mọi thời tiết.
Một tờ công văn đi đường như thế nào
Công văn sau khi viết xong được cuộn lại, cho vào ống đựng, thường là ống tre hoặc ống gỗ, bịt miệng và niêm phong. Bên ngoài ghi nơi gửi, nơi nhận và mức độ khẩn. Ống công văn được bỏ vào túi, phu trạm đeo theo người.
- Nhận ống ở trạm. Người trông trạm ghi vào sổ giờ nhận, nơi gửi và mức khẩn.
- Chạy hết chặng. Phu trạm đi bộ hoặc cưỡi ngựa tới trạm kế tiếp. Văn thư thường thì đi bộ, việc gấp mới dùng ngựa.
- Trao tay. Tới trạm sau, phu trao ống cho người đang chờ sẵn, trạm sau lại ghi sổ rồi chuyển tiếp.
- Tới nơi nhận. Ống công văn được giao cho cơ quan nhận, đối chiếu dấu niêm phong để chắc chắn không ai mở dọc đường.
Nhiều câu chuyện dân gian kể phu trạm đeo nhạc ngựa hoặc lục lạc để trạm kế tiếp nghe tiếng từ xa mà chuẩn bị người thay. Chi tiết này phổ biến trong hồi ức và sách báo nói về nghề trạm, nhưng cách làm cụ thể ở từng thời, từng tuyến chưa chắc giống nhau.
Hạn đi đường và hình phạt
Điểm làm nên sức mạnh của hệ thống trạm là hạn định. Mỗi tuyến, mỗi mức khẩn có một thời hạn phải tới. Công văn đóng dấu "hoả tốc" phải đi ngày đêm không nghỉ. Nếu chậm, người phụ trách bị xét xử theo luật, nhẹ thì phạt, nặng thì đánh roi hoặc cách chức. Bộ Hoàng Việt luật lệ (luật Gia Long) cũng có điều khoản về việc chậm trễ hay làm thất lạc văn thư công. Chính vì có sổ ghi giờ nhận ở từng trạm, triều đình biết chặng nào chậm và ai phải chịu trách nhiệm.
Dấu vết nhà trạm trong địa danh
Nhà trạm biến mất từ lâu, nhưng chữ "trạm" còn nằm trong tên đất. Vùng Trạm Trôi ở phía tây Hà Nội được giải thích là gắn với một trạm trên con đường cũ. Nhiều làng, nhiều đèo trên đường thiên lý cũ có tên hoặc truyền thuyết liên quan tới nhà trạm, lính trạm. Không phải địa danh nào mang chữ "Trạm" cũng có nguồn gốc rõ, nên khi đọc giải thích về một địa danh, nên xem nguồn đó dựa vào sử liệu hay chỉ là truyền khẩu.
Chữ "bưu chính" cũng là một di sản. Đây là từ Hán Việt, gồm "bưu" (trạm chuyển thư) và "chính" (việc quản lý). Tên Ty Bưu chính thời Nguyễn chỉ việc chuyển văn thư của triều đình, về sau được dùng cho cả ngành gửi thư, gửi hàng của dân như ngày nay.
Mốc chính của hệ thống trạm ở Việt Nam
| Thời kỳ | Điều đáng nhớ |
|---|---|
| 1043, thời Lý | Sử cũ chép Lý Thái Tông cho đặt nhà trạm trên các đường |
| Thời Trần, Lê | Trạm duy trì trên các tuyến từ Thăng Long đi các trấn |
| 1802 | Gia Long thống nhất đất nước, kinh đô ở Huế, đường thiên lý nối từ bắc vào nam |
| Thời Minh Mạng | Đặt Ty Bưu chính, việc trạm quy củ dưới sự quản lý của Bộ Binh |
| Từ thập niên 1860 | Người Pháp lập dịch vụ bưu điện và điện báo ở Nam Kỳ, dần mở ra cả nước |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Nhà trạm truyền thống dần nhường chỗ cho bưu điện, điện báo và đường sắt |
Nhà trạm khác bưu điện hiện đại ở chỗ nào
Nhà trạm thời Nguyễn và bưu điện ngày nay giống nhau ở cách chia chặng, ghi sổ và hạn định. Nhưng khác căn bản ở người được phục vụ. Trạm chuyển văn thư của nhà nước, quan lại đi công vụ, không phải dịch vụ dân thường mua được. Người dân muốn gửi thư cho con cháu ở xa vẫn phải nhờ người đi buôn, người quen đi cùng đường.
Thứ hai là chi phí. Nhà trạm được nuôi bằng sức dân: dân làng trạm góp công, góp người. Bưu điện hiện đại tính tiền theo từng thư, từng gói. Cuộc cải cách con tem ở Anh năm 1840 chính là bước chuyển từ "dịch vụ của nhà nước" sang "dịch vụ ai cũng mua được với một giá rõ ràng", và về sau Việt Nam cũng đi theo con đường đó.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì
Muốn tìm hiểu kỹ, nguồn gốc là Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, phần Bộ Binh, và Đại Nam thực lục, đều đã có bản dịch tiếng Việt do Viện Sử học tổ chức dịch. Đọc thẳng các mục về dịch trạm sẽ thấy rõ lệ số phu, hạn đi đường, mức thưởng phạt mà các bài báo hay rút gọn.
Ở Huế, khu Đại Nội và hệ thống lăng tẩm cho bạn cảm nhận được nơi xuất phát của những ống công văn. Trên quốc lộ 1 ngày nay, nhiều đoạn chạy gần như trùng tuyến đường thiên lý cũ. Đi qua đèo Hải Vân, đèo Ngang, thử hình dung người phu trạm vượt đèo bằng chân trong đêm mưa, sẽ hiểu vì sao việc chuyển một tờ giấy từng là việc của cả một bộ máy. Các bảo tàng bưu điện và các phòng trưng bày lịch sử ngành bưu chính ở Hà Nội, TP.HCM thường có góc nói về thời kỳ nhà trạm, đôi khi trưng bày ống công văn và hiện vật liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Phu trạm là gì?
Phu trạm là người chuyển văn thư của triều đình theo kiểu tiếp sức, từ nhà trạm này sang nhà trạm kế tiếp dọc đường thiên lý. Họ thường là dân các làng gần trạm, được giao việc trạm thay cho một số nghĩa vụ khác.
Thời Nguyễn gửi thư bằng cách nào?
Văn thư của triều đình được cho vào ống niêm phong, chuyển qua hệ thống nhà trạm do Bộ Binh quản lý, việc gấp thì dùng ngựa. Thư của dân thường không đi bằng trạm mà phải nhờ người đi buôn, người quen mang hộ.
Ty Bưu chính thời Nguyễn là gì?
Ty Bưu chính là cơ quan được đặt dưới thời Minh Mạng, thuộc Bộ Binh, chuyên trông coi việc chuyển văn thư qua hệ thống nhà trạm trong cả nước. Chữ "bưu chính" ngày nay bắt nguồn từ tên gọi này.
Nhà trạm ở Việt Nam có từ khi nào?
Sử cũ chép năm 1043, đời Lý Thái Tông, triều đình cho đặt nhà trạm trên các đường để chuyển công văn. Các triều sau tiếp tục duy trì, tới thời Nguyễn thì hệ thống trải suốt từ bắc vào nam.
Đọc về nhà trạm thời Nguyễn ở sách nào?
Nguồn gốc là Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (phần Bộ Binh) và Đại Nam thực lục, đều có bản dịch tiếng Việt. Hai bộ này ghi các lệ về phu trạm, ngựa trạm và hạn đi đường.
