Pony Express: 18 tháng ngựa thư miền Tây nước Mỹ 1860 – 1861

Pony Express là dịch vụ chuyển thư bằng ngựa chạy tiếp sức giữa St. Joseph (bang Missouri) và Sacramento (bang California), hoạt động từ tháng 4/1860 tới tháng 10/1861. Trên quãng đường khoảng 3.000 km, thư đi mất chừng mười ngày, nhanh gần gấp đôi các tuyến xe ngựa thời đó. Dịch vụ chỉ sống khoảng 18 tháng, chết vì đường dây điện báo xuyên lục địa hoàn thành, nhưng để lại một trong những huyền thoại lớn nhất của miền Tây nước Mỹ.

Vì sao cần ngựa thư vào năm 1860

Năm 1848 người ta tìm thấy vàng ở California. Chỉ vài năm sau, bờ Tây nước Mỹ đông dân hẳn lên, California thành một bang từ năm 1850. Nhưng giữa miền Đông và California là cả một vùng đồng bằng, núi đá và sa mạc chưa có đường sắt. Đường sắt và điện báo khi đó mới dừng ở khoảng bang Missouri.

Thư từ miền Đông sang California có hai cách chính: đi tàu biển vòng xuống eo đất Panama rồi lên, hoặc theo xe ngựa trạm chạy tuyến phía nam. Cả hai đều mất ba tuần trở lên. Với chính quyền, nhà buôn và báo chí, ba tuần là quá chậm, nhất là trong những năm căng thẳng ngay trước Nội chiến Mỹ.

Ba ông chủ một công ty vận tải hàng lớn là William Russell, Alexander Majors và William Waddell đặt cược: một đường ngựa phi tiếp sức theo tuyến trung tâm, ngắn hơn, có thể đưa thư tới nơi trong khoảng mười ngày. Họ mong chứng minh tuyến đường này khả thi để giành hợp đồng chở thư của chính phủ.

Cách Pony Express vận hành

Ngày 3/4/1860, chuyến đầu tiên xuất phát cùng lúc từ hai đầu: một người cưỡi ngựa rời St. Joseph đi về phía tây, một người rời Sacramento đi về phía đông. Tuyến đường đi qua các vùng nay là Kansas, Nebraska, Colorado, Wyoming, Utah và Nevada.

Trạm thay ngựa và trạm thay người

Dọc đường có khoảng gần 200 trạm. Phần lớn là trạm thay ngựa, đặt cách nhau chừng 15 – 25 km, đúng quãng một con ngựa có thể phi nước đại mà chưa kiệt sức. Tới trạm, người cưỡi nhảy xuống, chuyển túi thư sang con ngựa mới đã đóng yên sẵn và đi tiếp, chỉ mất một hai phút. Sau vài chặng như thế, tới một trạm lớn hơn, người cưỡi mới được nghỉ và trao thư cho người khác. Mỗi người thường đi khoảng 120 – 160 km một lượt.

Chiếc mochila

Điều làm việc đổi ngựa nhanh được là chiếc mochila, một tấm da phủ lên yên, có bốn túi khoá ở bốn góc. Tấm da có lỗ để chui qua núm yên và dây yên, người cưỡi ngồi đè lên nó. Đổi ngựa chỉ cần nhấc cả tấm da sang yên mới. Túi thư bị khoá, chỉ người phụ trách ở các trạm chính mới mở được. Thư phải viết trên giấy mỏng, nhẹ, vì mỗi lạng đều làm ngựa chậm đi.

Người cưỡi thường trẻ, nhẹ cân, giỏi cưỡi ngựa. Họ mang ít đồ nhất có thể. Ngựa được chọn loại nhanh, dai sức, phần lớn là ngựa lai nhỏ con, không phải ngựa đua.

Mười tám tháng của Pony Express: các mốc chính

Vì sao một dịch vụ nổi tiếng lại thất bại

Pony Express nhanh nhưng đắt. Cước rất cao, chỉ chính quyền, báo chí và nhà buôn lớn dám dùng. Chi phí nuôi gần 200 trạm, hàng trăm con ngựa, đội người cưỡi và người coi trạm ở vùng hoang mạc thì khổng lồ. Hợp đồng chính phủ mà các ông chủ mong chờ không đến kịp như kỳ vọng. Dịch vụ lỗ nặng suốt thời gian chạy, góp phần kéo công ty mẹ vào cảnh nợ nần.

Đòn kết liễu là điện báo. Khi đường dây xuyên lục địa nối thông tháng 10/1861, một bức điện đi từ bờ Đông sang bờ Tây trong vài phút. Không ai còn trả tiền cho mười ngày ngựa phi. Chỉ hai ngày sau, Pony Express thông báo ngừng.

Bài học này đúng tới tận hôm nay: tốc độ là thứ hấp dẫn, nhưng một dịch vụ giao nhận chỉ sống được nếu chi phí đủ thấp so với số người chịu trả, và nó luôn có thể bị một công nghệ mới thay thế trong chớp mắt.

Huyền thoại và sự thật

Pony Express sống chưa tới hai năm nhưng được kể lại suốt hơn một thế kỷ, qua sách, báo, phim ảnh. Đi kèm là nhiều chuyện được thêm thắt.

• Mẩu quảng cáo "ưu tiên trẻ mồ côi". Một mẩu tin tuyển người cưỡi được trích rất nhiều, nói cần "thanh niên gầy, dẻo dai, không quá 18 tuổi, sẵn sàng đối mặt cái chết hằng ngày, ưu tiên trẻ mồ côi". Giới nghiên cứu chưa tìm thấy bản báo gốc từ năm 1860 và cho rằng mẩu này nhiều khả năng xuất hiện muộn hơn.
• Buffalo Bill từng làm người cưỡi. William Cody, sau này nổi tiếng với đoàn biểu diễn miền Tây, kể rằng mình cưỡi Pony Express khi còn thiếu niên. Nhiều nhà sử học nghi ngờ hoặc cho rằng câu chuyện bị phóng đại.
• Mark Twain thấy người cưỡi ngựa thư. Trong cuốn Roughing It (1872), Mark Twain tả cảnh ngồi trên xe ngựa đi về miền Tây, chờ mãi mới thấy một chấm nhỏ ở chân trời lao tới rồi vụt qua. Đây là lời kể của một nhân chứng nổi tiếng, dù văn phong Twain luôn có chút cường điệu.

Điều chắc chắn là người cưỡi phải đi trong thời tiết khắc nghiệt, qua vùng gần như không có dân, ban đêm lẫn ban ngày, và số người chịu được việc đó không nhiều.

Pony Express và giao hàng chặng dài hôm nay

Pony Express là ví dụ rõ nhất của mô hình chạy tiếp sức: hàng không dừng, người và phương tiện thay nhau. Xe tải đường dài ngày nay cũng có kiểu đổi tài xế giữa đường để xe chạy liên tục, còn hàng thì được chuyển giữa các kho trung chuyển như túi thư chuyển giữa các trạm. Chiếc mochila là một bài học về thiết kế bao bì: túi chứa phải hợp với cách chuyển hàng, để thao tác đổi phương tiện chỉ tốn vài giây.

Cũng có bài học về giới hạn của con người. Pony Express trả giá bằng sức khoẻ và an toàn của người cưỡi. Ngành giao hàng hôm nay vẫn đối mặt câu hỏi ấy: giao nhanh tới mức nào thì người giao còn an toàn.

Góc nhìn hôm nay: nơi tìm hiểu thêm

Tuyến Pony Express được Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ công nhận là Đường mòn Lịch sử Quốc gia từ năm 1992. Một số trạm cũ còn dấu tích ở Nebraska, Wyoming, Utah, Nevada, có nơi dựng bảng chỉ dẫn và khu trưng bày nhỏ. Tại St. Joseph, bảo tàng Pony Express đặt trong chuồng ngựa cũ, nơi chuyến đầu tiên xuất phát. Hằng năm, các hội yêu ngựa ở Mỹ tổ chức chạy lại toàn tuyến theo kiểu tiếp sức, mang theo thư kỷ niệm.

Về sách, đọc Roughing It của Mark Twain để có cảm giác của người đương thời, rồi tìm các nghiên cứu lịch sử về Pony Express để tách bạch đâu là chuyện thật, đâu là chuyện được thêu dệt sau này.