Hàng bỗng khan khi một hoặc vài mắt xích của chuỗi cung ứng bị đứt: nhà máy ngừng vì thiên tai, dịch bệnh hay cháy nổ; tàu và container kẹt ở sai chỗ; một con kênh bị tắc; hoặc nhu cầu tăng vọt vì người mua đổ xô tích trữ. Vì các chuỗi hiện đại giữ rất ít hàng dự trữ và trải qua nhiều nước, một cú sốc nhỏ ở một nơi có thể lan thành thiếu hàng ở nơi khác sau vài tuần. Hiệu ứng "roi da" làm biến động bị phóng đại khi đi ngược chuỗi, khiến thiếu hàng rồi lại thừa hàng.
Năm nguyên nhân thường gặp
| Nguyên nhân | Ví dụ đã xảy ra | Hàng bị ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Thiên tai | Động đất, sóng thần đông bắc Nhật Bản năm 2011; lũ lụt lớn ở Thái Lan năm 2011 | Linh kiện ô tô, điện tử; ổ cứng máy tính |
| Dịch bệnh | Đại dịch COVID-19 từ năm 2020 | Gần như mọi ngành, nhất là hàng phụ thuộc nhà máy ở vùng phong toả |
| Tắc nghẽn vận tải | Thiếu container và cảng ùn tắc năm 2021; tàu Ever Given chặn kênh Suez tháng 3/2021 | Hàng tiêu dùng, linh kiện đi đường biển |
| Sự cố ở nhà cung cấp duy nhất | Cháy nhà máy linh kiện, sự cố ở nhà máy chip | Ô tô, điện tử |
| Nhu cầu tăng đột biến | Khẩu trang, nước rửa tay đầu năm 2020 | Hàng thiết yếu bị tích trữ |
Những đợt đứt gãy đáng nhớ
Lũ lụt Thái Lan năm 2011 và ổ cứng máy tính
Cuối năm 2011, lũ lớn kéo dài ở miền trung Thái Lan làm ngập nhiều khu công nghiệp, nơi tập trung nhà máy sản xuất ổ cứng và linh kiện ổ cứng cho cả thế giới. Trong nhiều tháng sau đó, giá ổ cứng trên thị trường thế giới tăng vọt và nguồn hàng khan hiếm. Đó là bài học kinh điển về việc quá nhiều sản lượng của một mặt hàng tập trung ở một vùng địa lý.
Đại dịch và "cơn sốt container" năm 2021
Khi dịch bùng phát, nhà máy ở nhiều nơi đóng cửa rồi mở lại không đồng đều. Nhu cầu mua hàng qua mạng ở nhiều nước tăng mạnh. Container rỗng dồn ứ ở nơi nhập khẩu nhiều mà thiếu ở nơi xuất khẩu; tàu phải xếp hàng chờ ngoài các cảng lớn. Kết quả là cước vận tải container năm 2021 tăng lên mức cao chưa từng thấy trong nhiều năm, và hàng hoá trễ hẹn hàng tuần, hàng tháng. Ở Việt Nam, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, đồ gỗ từng than thiếu container rỗng để đóng hàng.
Thiếu chip bán dẫn
Cũng giai đoạn 2020 – 2022, các hãng ô tô cắt đơn chip vì dự đoán xe bán chậm, trong khi nhu cầu thiết bị điện tử tăng mạnh. Khi thị trường xe hồi phục nhanh hơn dự kiến, nhà máy chip đã kín đơn. Nhiều dây chuyền ô tô phải ngừng hoặc giảm sản lượng vì thiếu một linh kiện nhỏ, dù các phần khác đã đủ.
Hạn hán ở kênh Panama năm 2023
Mực nước hồ cấp nước cho âu tàu xuống thấp vì hạn hán, cơ quan quản lý kênh Panama phải giới hạn số tàu qua kênh mỗi ngày. Một số tàu phải chờ lâu, một số chọn đường vòng. Đây là ví dụ cho thấy thời tiết có thể làm tắc một tuyến vận tải mà không cần sự cố nào khác.
Hiệu ứng roi da: vì sao thiếu rồi lại thừa
Giới quản trị chuỗi cung ứng gọi hiện tượng này là bullwhip effect, hay hiệu ứng roi da: cổ tay vung nhẹ, đầu roi quất rất mạnh. Một bài nghiên cứu nổi tiếng năm 1997 của các giáo sư Hau Lee, V. Padmanabhan và Seungjin Whang đã phân tích kỹ hiện tượng này, kể cả trường hợp tã giấy trẻ em: nhu cầu của các bà mẹ khá ổn định, nhưng đơn hàng từ nhà phân phối gửi lên nhà sản xuất lại dao động mạnh.
Cơ chế diễn ra theo các bước:
- Người bán lẻ thấy hàng bán chạy hơn một chút, đặt thêm một chút cho chắc.
- Nhà phân phối thấy đơn tăng, cũng đặt thêm cho chắc, nhiều hơn mức tăng thật.
- Nhà sản xuất thấy đơn tăng vọt, mua thêm nguyên liệu, tăng ca.
- Khi người dùng không mua nhiều như dự đoán, cả chuỗi bị ngập hàng, lại cắt đơn mạnh.
- Rồi chu kỳ thiếu – thừa lặp lại.
Tích trữ của người mua khi nghe tin khan hiếm làm hiệu ứng này dữ dội hơn. Các trường kinh doanh vẫn dùng bài mô phỏng phân phối bia của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) để học viên tự trải nghiệm: chỉ với bốn khâu và thông tin chậm, ai cũng đặt hàng sai.
Doanh nghiệp làm gì để chuỗi bền hơn
- Đa dạng nguồn cung: không phụ thuộc một nhà cung cấp, một nước, một vùng.
- Giữ dự trữ chiến lược cho linh kiện quan trọng, khó thay, chở xa, chấp nhận tốn vốn hơn.
- Biết nhà cung cấp tới nhiều tầng, không chỉ tầng một.
- Chia sẻ thông tin bán hàng thật dọc chuỗi để giảm đặt hàng "cho chắc".
- Đưa một phần sản xuất về gần thị trường để rút ngắn đường đi.
- Có kế hoạch dự phòng vận tải: cảng khác, tuyến khác, đường hàng không cho hàng gấp.
Mỗi lựa chọn đều có giá: thêm chi phí, thêm phức tạp. Bài toán là tìm mức cân bằng giữa tiết kiệm và an toàn, chứ không có đáp án chung cho mọi ngành.
Người mua và người bán nhỏ nên làm gì
Người mua
- Không mua tích trữ hoảng loạn. Tích trữ là một nguyên nhân làm hàng khan thêm và giá tăng thêm.
- Đặt hàng sớm cho những dịp cần thiết, như hàng nhập khẩu trước Tết, đồ dùng học tập trước năm học.
- Chấp nhận phương án thay thế khi một mẫu, một nhãn hàng tạm hết.
Người bán online nhỏ
- Có ít nhất hai nguồn hàng cho mặt hàng chủ lực.
- Theo dõi thời gian giao của nhà cung cấp: thời gian giao dài ra là tín hiệu sớm.
- Giữ thêm đệm cho hàng nhập xa trước mùa cao điểm.
- Báo khách trung thực khi hàng về chậm, thay vì nhận đơn rồi giao trễ.
Góc nhìn hôm nay: đọc tin "khan hàng" cho tỉnh táo
Khi đọc tin về thiếu hàng, nên hỏi: thiếu ở khâu nào, vì sao, kéo dài bao lâu? Phần lớn đợt khan hàng do vận tải hay tích trữ sẽ dịu dần sau vài tuần đến vài tháng. Các báo cáo của UNCTAD về vận tải biển, của Ngân hàng Thế giới về logistics, và sách phổ thông về chuỗi cung ứng toàn cầu giúp hiểu vì sao những cú sốc ở nơi rất xa lại tới được kệ hàng gần nhà.
Câu hỏi thường gặp
Đứt gãy chuỗi cung ứng là gì?
Đứt gãy chuỗi cung ứng là khi một hoặc nhiều khâu đưa hàng từ nguyên liệu tới người dùng bị gián đoạn, như nhà máy ngừng sản xuất, vận tải tắc nghẽn hay thiếu nguyên liệu. Hệ quả là hàng khan hiếm, giao trễ và giá tăng.
Vì sao năm 2021 thiếu container?
Dịch bệnh làm nhà máy và cảng hoạt động không đồng đều, trong khi nhu cầu mua hàng ở nhiều nước tăng mạnh. Container rỗng dồn ứ ở nơi nhập khẩu, thiếu ở nơi xuất khẩu, tàu phải chờ ngoài cảng, khiến cước tăng cao và hàng trễ.
Hiệu ứng roi da (bullwhip) là gì?
Là hiện tượng biến động nhỏ ở nhu cầu người dùng bị phóng đại dần khi đi ngược lên các khâu của chuỗi cung ứng, vì mỗi khâu đều đặt thêm "cho chắc". Kết quả là chuỗi lúc thiếu hàng, lúc lại thừa hàng.
Mua tích trữ có làm hàng khan hơn không?
Có. Khi nhiều người cùng mua nhiều hơn nhu cầu thật, kệ hàng hết nhanh hơn và tín hiệu đặt hàng gửi ngược lên chuỗi bị phóng đại. Điều này làm thiếu hàng trầm trọng hơn và kéo dài hơn.
Doanh nghiệp làm gì để tránh đứt gãy chuỗi cung ứng?
Họ đa dạng nguồn cung, giữ dự trữ cho linh kiện quan trọng, theo dõi nhà cung cấp nhiều tầng, chia sẻ thông tin bán hàng dọc chuỗi và chuẩn bị phương án vận tải dự phòng. Mỗi cách đều tốn thêm chi phí nên phải cân nhắc theo từng ngành.
