Đóng gói hàng cần giữ lạnh dựa trên ba thứ: một thùng cách nhiệt (thường là thùng xốp thành dày, bọc ngoài bằng thùng carton), chất làm lạnh đủ lượng (đá gel, đá khô hoặc đá nước đựng kín), và thời gian vận chuyển càng ngắn càng tốt. Hàng phải được làm lạnh hoặc đông cứng sẵn trước khi đóng, đá gel đặt trên và quanh hàng, mọi khoảng trống được lấp kín, nắp dán kín. Không có con số "giữ lạnh được bao nhiêu giờ" chung cho mọi thùng — nó tuỳ độ dày thùng, lượng đá và trời nóng hay mát, nên cần tự thử trước và chọn dịch vụ giao nhanh.
Mốc nhiệt độ cần nhớ
Chuỗi lạnh (cold chain) là cách gọi việc giữ hàng ở nhiệt độ quy định suốt từ nơi sản xuất tới người dùng. Với thực phẩm, có vài mốc được các cơ quan an toàn thực phẩm dùng phổ biến:
| Mốc | Ý nghĩa |
|---|---|
| Khoảng 0–5°C | Bảo quản mát (ngăn mát tủ lạnh): rau quả tươi, sữa, thịt cá tươi dùng trong thời gian ngắn |
| −18°C hoặc thấp hơn | Bảo quản đông lạnh: thịt cá đông, kem, đồ đông lạnh chế biến sẵn |
| Khoảng 5°C tới 60°C | "Vùng nguy hiểm": vi khuẩn trong thực phẩm dễ sinh sôi; thực phẩm dễ hỏng không nên nằm lâu trong khoảng này |
Mục tiêu của đóng gói giữ lạnh là kéo dài thời gian hàng còn ở dưới mốc 5°C (hàng mát) hoặc còn đông cứng (hàng đông), đủ để tới tay người nhận.
Thùng cách nhiệt: chọn và chuẩn bị
Thùng xốp
Thùng xốp polystyrene (EPS) là lựa chọn phổ biến nhất vì nhẹ, cách nhiệt tốt, rẻ. Thành thùng càng dày, giữ lạnh càng lâu. Thùng xốp mỏng dùng đựng trái cây ở chợ chỉ phù hợp quãng rất ngắn.
- Chọn thùng có nắp khít, không nứt, không mẻ góc.
- Kích thước vừa đủ cho hàng và đá. Thùng quá to chứa nhiều không khí, đá tan nhanh hơn.
- Thùng xốp giòn, dễ vỡ khi va đập; nên đặt thùng xốp vào trong một thùng carton bên ngoài. Thùng carton bảo vệ thùng xốp, là chỗ dán phiếu gửi, và thêm một lớp cách nhiệt.
Túi giữ nhiệt
Túi giữ nhiệt có lớp màng bạc và lớp mút mỏng hợp với quãng ngắn trong thành phố. Có thể dùng túi giữ nhiệt lót bên trong thùng carton cho hàng nhẹ, hoặc lót thêm bên trong thùng xốp để tăng hiệu quả.
Chất làm lạnh: đá gel, đá khô, đá nước
| Chất làm lạnh | Hợp với | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đá gel (túi gel làm đông trước) | Hàng mát, hàng đông quãng ngắn | Không chảy nước ra ngoài khi tan, dùng lại được | Phải làm đông cứng hoàn toàn trước nhiều giờ; túi thủng thì gel chảy |
| Đá nước | Hàng mát, hải sản tươi quãng ngắn | Dễ kiếm | Tan thành nước, phải đựng trong túi kín hai lớp; nước tràn làm ướt thùng carton, hỏng hàng khác |
| Đá khô (CO₂ rắn, khoảng −78,5°C) | Hàng đông lạnh cần giữ đông lâu | Rất lạnh, thăng hoa thành khí không để lại nước | Bỏng lạnh khi chạm tay trần; khí CO₂ gây ngạt trong chỗ kín; không được đóng kín tuyệt đối; là hàng nguy hiểm khi đi máy bay |
Lưu ý riêng với đá khô
Đá khô không tan thành nước mà thăng hoa thẳng thành khí CO₂. Nếu đóng trong hộp kín hoàn toàn, khí sinh ra có thể làm phồng, bung hộp. Vì thế thùng chứa đá khô phải cho phép khí thoát ra. Khi vận chuyển hàng không, đá khô thuộc danh mục hàng nguy hiểm (số UN1845) theo quy định của IATA, có giới hạn khối lượng và yêu cầu ghi nhãn. Nhiều đơn vị vận chuyển trong nước không nhận hàng có đá khô hoặc chỉ nhận theo dịch vụ riêng. Luôn hỏi trước, đeo găng tay khi cầm, không để đá khô trong xe kín, phòng kín không thông gió.
Đóng thùng hàng lạnh từng bước
- Làm lạnh hàng trước. Hàng mát để trong tủ lạnh đủ lâu cho lạnh đều; hàng đông thì đông cứng hoàn toàn. Thùng xốp chỉ giữ lạnh chứ không làm lạnh được hàng đang ấm.
- Đóng hàng trong túi kín. Thịt, cá, hải sản cho vào túi hút chân không hoặc túi zip hai lớp để nước không rỉ ra.
- Lót đáy thùng một lớp đá gel hoặc tấm mút để hàng không nằm trực tiếp trên đáy.
- Xếp hàng sát nhau thành khối gọn. Khối hàng lạnh giữ lạnh cho nhau tốt hơn các món rời rạc.
- Đặt đá gel lên trên và xung quanh. Khí lạnh nặng hơn và chìm xuống, nên đá đặt phía trên khối hàng làm lạnh đều hơn đá chỉ nằm dưới đáy.
- Lấp kín khoảng trống bằng giấy vò, mút hoặc túi khí. Không khí trống trong thùng làm đá tan nhanh hơn.
- Đậy nắp, dán băng keo kín mép nắp thùng xốp để hạn chế khí lạnh thoát ra (trừ khi dùng đá khô — phải để khí thoát).
- Cho thùng xốp vào thùng carton, dán kín, ghi nhãn "hàng lạnh", "đặt nằm, không lật" và mũi tên chiều đứng.
Bao lâu thì đá tan hết
Đây là câu hỏi ai cũng muốn có một con số, nhưng câu trả lời trung thực là "tuỳ". Các yếu tố chính:
- Độ dày thành thùng xốp và độ kín của nắp.
- Tỷ lệ đá so với hàng: càng nhiều đá, càng lâu.
- Hàng có được làm lạnh, làm đông sẵn không.
- Nhiệt độ bên ngoài: thùng nằm trong xe nóng giữa trưa hè khác hẳn kho mát.
- Số lần thùng bị mở ra trên đường.
Người gửi hàng lạnh thường xuyên nên tự làm một phép thử: đóng một thùng giống hệt cách sẽ gửi, đặt một nhiệt kế nhỏ bên trong, để ở chỗ có nhiệt độ gần giống ngoài trời, rồi kiểm tra sau mỗi vài giờ. Kết quả đó đáng tin hơn mọi con số đọc được trên mạng.
Chọn dịch vụ và thời điểm gửi
- Chọn dịch vụ giao nhanh hoặc dịch vụ có xe lạnh nếu đơn vị vận chuyển có.
- Gửi đầu tuần hơn là cuối tuần, để hàng không nằm trong kho trung chuyển qua ngày nghỉ.
- Báo trước cho người nhận giờ hàng dự kiến tới, để có người ở nhà và cất ngay vào tủ.
- Không gửi hàng lạnh qua những tuyến mất nhiều ngày nếu không có dịch vụ chuỗi lạnh thật sự.
- Hỏi rõ đơn vị vận chuyển có nhận hàng tươi sống, hàng đông lạnh không, cần đóng gói theo yêu cầu gì.
Khi nhận hàng lạnh
Người nhận nên mở thùng ngay, kiểm tra:
- Đá gel còn cứng hay đã mềm hẳn? Hàng đông còn cứng không?
- Hàng có mùi lạ, chảy nước, túi rách không?
- Nếu có nhiệt kế, đo nhiệt độ hàng.
Nguyên tắc chung của an toàn thực phẩm: thực phẩm dễ hỏng đã nằm ở nhiệt độ phòng quá lâu thì không nên dùng, kể cả khi trông vẫn ổn; thực phẩm đã rã đông mà ấm lên thì không nên làm đông lại. Khi nghi ngờ, bỏ đi an toàn hơn. Nếu hàng hỏng do giao trễ, chụp ảnh, quay video và liên hệ người bán hoặc đơn vị vận chuyển ngay trong ngày.
Góc nhìn hôm nay
Chuỗi lạnh là một trong những phần tốn kém và khó nhất của ngành logistics: vắc xin, thuốc, hải sản, kem, rau quả đều cần đi trong một "hành lang lạnh" không đứt quãng. Thùng xốp và đá gel là phiên bản thu nhỏ của chuỗi đó cho người gửi lẻ. Muốn tìm hiểu kỹ hơn về nhiệt độ bảo quản thực phẩm, có thể đọc hướng dẫn của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm; với đá khô và hàng nguy hiểm, đọc hướng dẫn của đơn vị vận chuyển trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Gửi hàng đông lạnh đóng gói thế nào?
Đông cứng hàng trước, đóng trong túi kín, đặt vào thùng xốp thành dày, đặt đá gel lên trên và xung quanh, lấp kín khoảng trống, dán kín nắp rồi bọc ngoài bằng thùng carton. Chọn dịch vụ giao nhanh và báo người nhận chuẩn bị nhận ngay.
Đá gel giữ lạnh được bao lâu?
Không có con số chung. Thời gian phụ thuộc độ dày thùng, lượng đá so với hàng, hàng có được làm lạnh trước không và nhiệt độ bên ngoài. Cách đáng tin nhất là đóng thử một thùng giống hệt, đặt nhiệt kế bên trong và theo dõi.
Có được gửi đá khô qua đơn vị vận chuyển không?
Đá khô là hàng nguy hiểm khi đi máy bay (UN1845) và nhiều đơn vị vận chuyển không nhận hoặc chỉ nhận theo dịch vụ riêng. Phải hỏi trước. Thùng chứa đá khô không được đóng kín tuyệt đối vì khí CO₂ sinh ra cần thoát ra ngoài.
Nên đặt đá gel ở trên hay dưới hàng?
Nên đặt cả phía trên và xung quanh khối hàng. Khí lạnh chìm xuống, nên đá đặt trên giúp làm lạnh đều hơn đá chỉ nằm dưới đáy. Đáy thùng có thể lót một lớp đá hoặc tấm mút.
Nhận hàng đông lạnh đã rã đông có nên làm đông lại không?
Theo nguyên tắc chung của an toàn thực phẩm, thực phẩm đã rã đông và ấm lên, hoặc đã nằm ở nhiệt độ phòng quá lâu, thì không nên làm đông lại hay dùng. Khi nghi ngờ, bỏ đi và liên hệ người bán để khiếu nại.
