Kênh Suez (mở năm 1869) nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, giúp tàu đi giữa châu Á và châu Âu không phải vòng qua châu Phi. Kênh Panama (mở năm 1914) nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương, cắt ngang eo đất Trung Mỹ. Hai con kênh là hai "nút cổ chai" của thương mại biển, và sự cố tàu Ever Given mắc kẹt ở Suez từ 23 đến 29/3/2021 cho cả thế giới thấy một con tàu nằm ngang có thể làm tắc nghẽn cả một tuyến hàng như thế nào.
Kênh Suez: đường tắt giữa châu Á và châu Âu
Kênh Suez nằm trên lãnh thổ Ai Cập, chạy từ Port Said ở phía bắc xuống Suez ở phía nam, dài gần 200 km. Công trình do một công ty được kỹ sư, nhà ngoại giao người Pháp Ferdinand de Lesseps khởi xướng, khởi công năm 1859 và khánh thành ngày 17/11/1869.
Điểm đặc biệt của Suez là không có âu tàu: mặt nước hai đầu gần như ngang nhau, kênh là một rãnh nước mặn liền mạch xuyên sa mạc. Tàu đi theo đoàn, lần lượt một chiều, có những đoạn kênh đôi để hai đoàn tránh nhau. Năm 2015, Ai Cập mở thêm một nhánh song song dài vài chục km để tăng số đoạn tàu đi được hai chiều.
Trước Suez, tàu từ châu Âu sang châu Á phải vòng qua Mũi Hảo Vọng. Kênh rút ngắn quãng đường giữa các cảng Bắc Âu và châu Á đi hàng nghìn hải lý. Ngày nay một phần đáng kể thương mại container giữa châu Á và châu Âu đi qua đây.
Kênh Panama: nâng tàu qua núi
Kênh Panama khác hẳn Suez. Eo đất Panama có đồi núi, nên thay vì đào một rãnh ngang mặt biển, người ta dùng hệ thống âu tàu để nâng tàu lên hồ Gatún, một hồ nhân tạo nằm cao hơn mặt biển khoảng 26 m, cho tàu chạy qua hồ, rồi hạ xuống ở phía bên kia. Toàn tuyến dài khoảng 80 km.
Người Pháp, cũng dưới sự dẫn dắt của de Lesseps, đã thử đào kênh Panama từ những năm 1880 nhưng thất bại vì địa hình, mưa lũ và dịch bệnh nhiệt đới làm chết rất nhiều công nhân. Sau đó Mỹ tiếp quản, đổi sang thiết kế có âu tàu, và kênh mở cửa ngày 15/8/1914. Kênh được chuyển giao hoàn toàn cho Panama vào cuối năm 1999.
Năm 2016, bộ âu tàu mới lớn hơn được đưa vào sử dụng, cho phép những tàu cỡ "Neopanamax" đi qua. Mỗi lần âu tàu nâng hạ tàu đều dùng nước ngọt từ hồ, nên kênh phụ thuộc vào lượng mưa. Khi hạn hán kéo dài như năm 2023, mực nước hồ hạ thấp, cơ quan quản lý kênh phải giới hạn số tàu và mức nước ăn của tàu qua kênh.
So sánh hai con kênh
| Kênh Suez | Kênh Panama | |
|---|---|---|
| Nối | Địa Trung Hải – Biển Đỏ | Đại Tây Dương (biển Caribe) – Thái Bình Dương |
| Mở cửa | 17/11/1869 | 15/8/1914 |
| Chiều dài | Gần 200 km | Khoảng 80 km |
| Âu tàu | Không có | Có, nâng tàu lên hồ Gatún |
| Rủi ro lớn | Tàu mắc cạn trong kênh hẹp, gió cát | Thiếu nước ngọt khi hạn hán |
| Đường vòng khi tắc | Vòng Mũi Hảo Vọng (châu Phi) | Vòng Mũi Horn hoặc chuyển hàng qua đường sắt, đường bộ ở Bắc Mỹ |
Sự cố Ever Given: sáu ngày nằm ngang kênh Suez
Chuyện gì đã xảy ra
Sáng ngày 23/3/2021, tàu container Ever Given, dài khoảng 400 m, thuộc lớp tàu sức chở khoảng 20.000 TEU, đang đi về phía bắc trong đoàn tàu qua kênh thì gặp gió mạnh và bão cát. Tàu lệch khỏi luồng, mũi cắm vào bờ đông, đuôi kẹt về phía bờ tây. Con tàu nằm chéo, chặn kín lòng kênh. Không tàu nào đi qua được theo cả hai chiều.
Giải cứu thế nào
Các đội cứu hộ dùng tàu hút bùn nạo cát quanh mũi tàu, máy xúc đào bờ kênh, nhiều tàu kéo đẩy kéo thân tàu, đồng thời tính toán để tận dụng lúc thuỷ triều lên cao. Một phần nước dằn và nhiên liệu được bơm ra để làm nhẹ tàu. Ngày 29/3/2021, tàu được giải phóng hoàn toàn và kéo ra hồ Great Bitter giữa kênh để kiểm tra.
Ảnh hưởng
- Theo báo chí hàng hải lúc đó, hơn 350 tàu xếp hàng chờ ở hai đầu kênh. Phải thêm vài ngày nữa mới giải toả hết.
- Một số tàu chọn vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì chờ, chấp nhận mất thêm thời gian và nhiên liệu.
- Hàng hoá trễ hẹn dây chuyền tới các cảng châu Âu, đúng lúc vận tải container toàn cầu đã căng thẳng vì đại dịch.
- Sau đó tàu bị giữ lại ở Ai Cập vài tháng trong lúc các bên thương lượng bồi thường, và chỉ rời kênh vào tháng 7/2021.
Bài học
Sự cố cho thấy ba điều. Thứ nhất, tàu càng lớn thì càng nhạy với gió, vì thành container chồng cao trên boong như một cánh buồm khổng lồ. Thứ hai, một tuyến hẹp không có đường tránh là điểm yếu của cả hệ thống. Thứ ba, ngay cả khi tắc chỉ sáu ngày, hiệu ứng trễ kéo dài nhiều tuần vì tàu dồn về cảng cùng lúc.
Những điểm nghẽn khác của đường biển
Ngoài hai con kênh, thương mại biển còn phụ thuộc vào những eo biển hẹp:
- Eo biển Malacca giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra: lối đi chính từ Ấn Độ Dương vào Biển Đông.
- Eo Bab-el-Mandeb ở cửa nam Biển Đỏ: cửa vào tuyến Suez.
- Eo Gibraltar giữa Tây Ban Nha và Maroc: cửa Địa Trung Hải ra Đại Tây Dương.
- Eo Dover giữa Anh và Pháp: một trong những vùng biển nhiều tàu qua lại nhất.
Các nhà hoạch định chuỗi cung ứng gọi đây là những "nút cổ chai". Mỗi khi một nút gặp sự cố, thời tiết xấu hay hạn chế lưu thông, giá cước và thời gian giao hàng trên toàn tuyến đều bị ảnh hưởng.
Góc nhìn hôm nay: hàng của mình có đi qua Suez không
Nếu đặt hàng từ châu Âu về Việt Nam bằng đường biển, rất có thể container đã đi qua Suez. Hàng từ bờ Đông nước Mỹ về châu Á có thể đi qua Panama hoặc vòng qua Suez. Khi đọc tin về một sự cố ở kênh, người bán hàng nhập khẩu nên hỏi đơn vị vận chuyển xem lô hàng của mình có bị ảnh hưởng, dự kiến trễ bao lâu.
Muốn tìm hiểu thêm, các phim tài liệu về việc xây kênh Panama và kênh Suez, cùng các báo cáo phân tích sự cố Ever Given trên báo chí hàng hải năm 2021 là nguồn dễ tiếp cận. Ở Panama, khu quan sát âu tàu Miraflores là nơi du khách đứng xem tàu được nâng hạ.
Câu hỏi thường gặp
Kênh Suez được mở năm nào?
Kênh Suez khánh thành ngày 17/11/1869 sau khoảng mười năm xây dựng. Kênh nằm ở Ai Cập, nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, dài gần 200 km và không có âu tàu.
Kênh Panama khác kênh Suez thế nào?
Kênh Panama dùng hệ thống âu tàu để nâng tàu lên hồ Gatún cao khoảng 26 m rồi hạ xuống phía bên kia, còn kênh Suez là kênh ngang mực nước biển. Panama mở năm 1914, ngắn hơn Suez nhiều và phụ thuộc vào nước ngọt từ hồ.
Tàu Ever Given mắc kẹt bao lâu?
Tàu Ever Given mắc kẹt ở kênh Suez từ ngày 23/3/2021 tới ngày 29/3/2021, tức khoảng sáu ngày. Trong thời gian đó, hơn 350 tàu phải xếp hàng chờ ở hai đầu kênh.
Vì sao tàu Ever Given bị mắc kẹt?
Theo các báo cáo ban đầu, tàu gặp gió mạnh và bão cát khi đang đi trong kênh, lệch khỏi luồng và cắm mũi vào bờ. Tàu rất lớn với thành container chồng cao trên boong nên chịu gió mạnh; nguyên nhân chi tiết là chủ đề của các cuộc điều tra và tranh chấp sau đó.
Nếu kênh Suez bị tắc thì tàu đi đường nào?
Tàu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi, mất thêm khoảng một tới hai tuần tuỳ cảng đích và tốn thêm nhiên liệu. Nhiều tàu chọn chờ nếu dự báo kênh thông lại sớm.
