Chuỗi cung ứng là toàn bộ các bước, các nơi và các bên tham gia đưa một sản phẩm từ nguyên liệu thô tới tay người dùng: trồng, khai thác, chế biến, sản xuất, đóng gói, chở, lưu kho, bán và giao. Lấy một chiếc áo thun cotton làm ví dụ: bông có thể trồng ở Mỹ hay Ấn Độ, kéo sợi ở Việt Nam, dệt vải ở một nước khác, cắt may ở Việt Nam, rồi đi container sang châu Âu, qua kho phân phối, tới cửa hàng hay tới cửa nhà người mua. Mỗi khâu là một mắt xích; một mắt xích trễ là cả chuỗi trễ theo.
Đường đi của một chiếc áo thun
Không có chiếc áo nào giống chiếc áo nào, nhưng đường đi phổ biến của một chiếc áo thun cotton may ở Việt Nam để bán ở nước ngoài có thể hình dung như sau:
- Trồng bông: cây bông được trồng ở những nước có khí hậu và đất phù hợp như Mỹ, Ấn Độ, Brazil, Úc, các nước Tây Phi. Việt Nam trồng rất ít bông và nhập phần lớn bông cho ngành dệt.
- Cán bông và đóng kiện: tách hạt khỏi xơ, ép xơ thành kiện lớn, đi container về nhà máy sợi.
- Kéo sợi: xơ bông được chải, kéo, xe thành sợi. Việt Nam có nhiều nhà máy sợi và xuất khẩu sợi với khối lượng lớn.
- Dệt hoặc đan vải: sợi thành vải dệt kim cho áo thun. Một phần vải được làm trong nước, một phần nhập khẩu từ các nước trong khu vực.
- Nhuộm và hoàn tất: vải được nhuộm màu, xử lý co rút, làm mềm.
- Cắt và may: tại xưởng may, vải được trải nhiều lớp, cắt theo rập, may thành áo, đính nhãn.
- In, thêu, kiểm hàng, gấp và đóng gói: mỗi áo vào túi, xếp vào thùng carton theo cỡ, theo màu.
- Đóng container, ra cảng: thùng carton được xếp vào container, kéo ra cảng, làm thủ tục xuất khẩu.
- Đi biển: vài tuần trên tàu tới cảng nước nhập khẩu.
- Kho phân phối: container được dỡ, hàng chia về các cửa hàng hoặc kho bán online.
- Tới tay người mua: qua kệ cửa hàng hoặc qua một chuyến giao hàng chặng cuối.
Từ cây bông tới tủ quần áo có thể mất nhiều tháng, đi qua nhiều nước, và qua tay hàng chục công ty mà người mua không hề biết tên.
Những khái niệm cơ bản
| Khái niệm | Nghĩa ngắn gọn | Trong ví dụ chiếc áo |
|---|---|---|
| Thượng nguồn | Các khâu gần nguyên liệu | Trồng bông, kéo sợi, dệt vải |
| Hạ nguồn | Các khâu gần người dùng | Phân phối, bán lẻ, giao hàng |
| Nhà cung cấp cấp 1 | Bên giao hàng trực tiếp cho mình | Xưởng may giao áo cho nhãn hàng |
| Nhà cung cấp cấp 2, cấp 3 | Nhà cung cấp của nhà cung cấp | Xưởng vải, nhà máy sợi, trang trại bông |
| Thời gian chờ (lead time) | Từ lúc đặt tới lúc nhận | Từ khi nhãn hàng chốt đơn tới khi áo lên kệ |
| Tồn kho đệm | Lượng hàng dự trữ để phòng trễ | Vải, chỉ, nhãn để sẵn trong kho xưởng |
| Truy xuất nguồn gốc | Lần ngược lại từng khâu đã đi qua | Biết bông của áo trồng ở đâu |
Ai làm gì trong chuỗi
Nhãn hàng
Thiết kế, chọn chất liệu, đặt hàng, quảng bá và bán. Nhiều nhãn hàng thời trang lớn không sở hữu nhà máy nào, chỉ đặt may ở các xưởng khắp thế giới.
Nhà sản xuất
Xưởng may nhận đơn theo nhiều kiểu. Kiểu đơn giản nhất là chỉ nhận gia công: bên đặt hàng cấp vải, phụ liệu, xưởng chỉ cắt, may, đóng gói. Kiểu cao hơn là xưởng tự mua nguyên liệu, tự lo sản xuất và giao thành phẩm. Càng tự chủ nhiều khâu, xưởng càng giữ lại nhiều giá trị nhưng cũng chịu nhiều rủi ro hơn.
Bên vận chuyển, giao nhận
Hãng tàu, hãng bay, xe tải, đơn vị giao nhận, kho bãi, hải quan. Họ là "mạch máu" nối các khâu với nhau.
Người bán lẻ và người mua
Ở cuối chuỗi, quyết định mua hay không của người dùng truyền ngược lên toàn bộ chuỗi qua đơn đặt hàng.
Vì sao chuỗi lại trải dài qua nhiều nước
- Mỗi nơi giỏi một khâu: nơi có đất và khí hậu trồng bông, nơi có nhà máy sợi hiện đại, nơi có tay nghề may và nhân lực dồi dào.
- Chở hàng qua biển đủ rẻ nhờ container, nên tách các khâu ra nhiều nước vẫn có lợi.
- Hiệp định thương mại giảm thuế giữa các nước, kèm theo quy tắc xuất xứ: để được ưu đãi thuế, hàng phải đáp ứng điều kiện về nguồn gốc nguyên liệu. Ví dụ với hàng dệt may, một số hiệp định yêu cầu vải phải được dệt trong nước hoặc trong khối, chứ không chỉ may ở đó. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới việc xưởng mua vải ở đâu.
Những điểm yếu của một chuỗi dài
Chuỗi càng dài càng có nhiều chỗ có thể đứt:
- Thời tiết: hạn hán làm giá bông tăng, lũ lụt làm nhà máy ngừng.
- Vận tải: thiếu container, tắc kênh, cảng quá tải.
- Dịch bệnh: một khu công nghiệp phong toả là đơn hàng cả thế giới trễ.
- Hiệu ứng "roi da": người bán lẻ thấy bán chạy hơn một chút, đặt thêm một chút; nhà may đặt thêm vải nhiều hơn; nhà vải đặt thêm sợi nhiều hơn nữa. Biến động nhỏ ở cuối chuỗi bị phóng đại dần khi đi ngược lên. Bài về đứt gãy chuỗi cung ứng trong danh mục này kể kỹ hơn.
Còn có điểm yếu về đạo đức: khi chuỗi dài và nhiều tầng, nhãn hàng có thể không biết điều kiện làm việc ở các xưởng cấp dưới. Vụ sập toà nhà Rana Plaza ở Bangladesh năm 2013, nơi có nhiều xưởng may, khiến hơn một nghìn người thiệt mạng, là bước ngoặt khiến nhiều nhãn hàng và người mua đòi hỏi minh bạch chuỗi cung ứng hơn.
Góc nhìn hôm nay: đọc nhãn áo và hỏi thêm một câu
- Nhãn "sản xuất tại" trên áo thường chỉ cho biết nơi may, không cho biết bông và vải từ đâu.
- Nhiều nhãn hàng công bố danh sách nhà máy cung cấp và báo cáo trách nhiệm xã hội. Người mua tò mò có thể tìm đọc.
- Người bán online nhỏ cũng có chuỗi cung ứng riêng: nguồn hàng, kho tại nhà, đơn vị vận chuyển. Vẽ ra chuỗi của chính mình, xem khâu nào hay trễ, khâu nào phụ thuộc một nhà cung cấp duy nhất, là bước đầu để bớt rủi ro.
- Đọc thêm: các báo cáo về ngành dệt may của hiệp hội dệt may và các tổ chức quốc tế như Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cùng sách phổ thông về toàn cầu hoá và thương mại.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi cung ứng là gì?
Chuỗi cung ứng là toàn bộ các khâu và các bên tham gia đưa sản phẩm từ nguyên liệu thô tới tay người dùng, gồm sản xuất, vận chuyển, lưu kho, phân phối và bán. Mỗi khâu phụ thuộc vào khâu trước nó.
Chuỗi cung ứng khác logistics thế nào?
Logistics là phần lo việc di chuyển và lưu trữ hàng hoá: vận chuyển, kho bãi, giao nhận. Chuỗi cung ứng rộng hơn, bao gồm cả mua nguyên liệu, sản xuất, lập kế hoạch và quan hệ giữa các bên. Logistics là một phần của chuỗi cung ứng.
Một chiếc áo thun đi qua những khâu nào?
Thường gồm trồng bông, cán bông, kéo sợi, dệt vải, nhuộm, cắt may, đóng gói, vận chuyển ra cảng, đi biển, kho phân phối và bán lẻ. Các khâu này có thể nằm ở nhiều nước khác nhau.
Thượng nguồn và hạ nguồn trong chuỗi cung ứng là gì?
Thượng nguồn là các khâu gần nguyên liệu như trồng trọt, khai thác, chế biến ban đầu. Hạ nguồn là các khâu gần người dùng như phân phối, bán lẻ và giao hàng.
Vì sao áo may ở Việt Nam lại dùng bông nước ngoài?
Việt Nam trồng rất ít bông vì điều kiện canh tác và hiệu quả kinh tế, trong khi ngành dệt may cần lượng bông lớn. Vì vậy phần lớn bông được nhập khẩu từ các nước trồng bông lớn rồi kéo sợi, dệt và may trong nước hoặc trong khu vực.
