Trước khi xe tải nhỏ và xe máy chở hàng phủ khắp phố, hàng trong các đô thị Việt Nam đi bằng sức người và sức kéo đơn giản: xe ba gác ba bánh, xe lôi kéo phía sau xe đạp hay xe máy, xe bò, xe ngựa, xe cải tiến, xe đạp thồ. Mỗi loại sinh ra để giải một bài toán cụ thể: phố hẹp, đường đất, hàng nặng, không có tiền mua máy. Nhiều loại vẫn còn chạy hôm nay ở chợ, ở ngõ, ở vùng quê, cùng với những quy định mới về an toàn giao thông.
Xe ba gác: "xe tải" của phố cũ
Xe ba gác là xe ba bánh có thùng chở hàng, người điều khiển ngồi đạp phía sau hoặc phía trước, tuỳ kiểu. Ở Hà Nội, Sài Gòn và các thị xã, ba gác từng là phương tiện chở hàng phổ biến nhất trong phố: chở gạo cho cửa hàng, chở nước đá cho quán, chở tủ giường khi dọn nhà, chở vật liệu xây dựng vào ngõ.
Về tên gọi, có giả thuyết cho rằng chữ "ba gác" bắt nguồn từ tiếng Pháp bagage (hành lý), cũng có cách hiểu "ba" là ba bánh. Chưa có nguồn nào khẳng định chắc chắn. Điều rõ ràng là ba gác gắn với đời sống đô thị Việt từ nửa đầu thế kỷ 20 trở đi.
Ưu điểm của ba gác:
- Chở nặng mà thùng thấp, dễ chất hàng.
- Vào được ngõ hẹp nơi xe tải không vào được.
- Rẻ, dễ sửa, thợ ở đâu cũng làm được.
Nhược điểm cũng rõ: chậm, tốn sức khi lên dốc, và khi xuống dốc với tải nặng thì phanh là chuyện phải tính kỹ.
Ba gác máy và những câu hỏi về an toàn
Khi động cơ xe máy cũ trở nên rẻ và dễ kiếm, nhiều người gắn động cơ xe máy vào khung ba gác, tạo ra "ba gác máy". Chở được nhiều, chạy nhanh hơn, không phải đạp. Nhưng phần lớn là xe tự chế: khung hàn tay, phanh yếu, không đèn, không đăng ký, không kiểm định.
Vì vậy pháp luật giao thông nhiều năm nay xếp các loại xe tự chế không đủ điều kiện kỹ thuật vào diện không được tham gia giao thông, và các địa phương đã có những đợt chuyển đổi, hỗ trợ đổi sang phương tiện hợp quy. Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 và Luật Đường bộ 2024 (hiệu lực từ 01/01/2025) quy định về điều kiện của phương tiện và cách chở hàng. Ai đang dùng hoặc định mua xe ba bánh chở hàng nên tra văn bản gốc và hỏi cơ quan đăng ký xe nơi mình ở để biết loại xe đó có được đăng ký, lưu thông hay không.
Với ba gác đạp (xe thô sơ), người điều khiển vẫn phải tuân thủ quy tắc chung: đi đúng phần đường, có đèn hoặc vật phản quang khi đi ban đêm, không chở hàng vượt quá kích thước an toàn của xe, buộc hàng chắc chắn.
Xe lôi: sáng tạo của miền Tây
Ở đồng bằng sông Cửu Long, "xe lôi" là chiếc thùng hai bánh móc phía sau hoặc bên hông xe đạp, xe máy. Xe lôi từng vừa chở người vừa chở hàng ở các thị xã, thị trấn miền Tây; bài này chỉ bàn phần chở hàng.
Xe lôi hợp với miền sông nước vì đường làng hẹp, cầu nhỏ, nhiều đoạn đất. Một chiếc xe máy kéo thêm thùng chở được bao lúa, sọt trái cây, thùng nước đá từ bến ghe vào chợ. Cũng như ba gác máy, nhiều xe lôi là đồ tự chế và nay chịu các quy định về điều kiện phương tiện.
Những phương tiện khác của phố cũ và làng quê
| Phương tiện | Sức kéo | Dùng nhiều ở đâu | Chở gì |
|---|---|---|---|
| Xe bò, xe trâu | Bò, trâu | Nông thôn, ven đô | Lúa, rơm, gạch, cát, nông sản |
| Xe ngựa thồ, xe ngựa kéo | Ngựa | Vùng cao, một số vùng trung du và Nam Trung Bộ | Hàng chợ, nông sản, củi |
| Xe cải tiến | Người kéo hoặc trâu bò kéo | Nông thôn miền Bắc | Phân, lúa, gạch, đất |
| Xe đạp thồ | Người dắt | Khắp nơi, nhất là đường làng | Bao gạo, sọt rau, củi |
| Xe kéo tay, xe đẩy | Người | Chợ, bến, phố | Hàng chợ, hàng bao |
| Xe ba gác đạp | Người đạp | Phố, chợ | Hàng nặng, đồ đạc |
Xe cải tiến
Xe cải tiến là xe hai bánh, càng dài, thùng gỗ hoặc thùng sắt, người kéo đi giữa hai càng. Cái tên đến từ phong trào "cải tiến công cụ" ở nông thôn miền Bắc, khi chiếc xe có ổ bi và bánh lốp thay cho đôi quang gánh giúp một người chở được gấp nhiều lần. Ở nhiều làng, xe cải tiến vẫn dùng chở phân, lúa, gạch.
Xe đạp thồ
Xe đạp thồ là xe đạp được gia cố khung, buộc thêm đòn tre hoặc gióng sắt dọc thân và ở ghi đông để người dắt điều khiển. Người không ngồi lên mà dắt xe đi bộ bên cạnh, xe chở được nặng hơn nhiều so với khi đạp. Ở chợ quê, cảnh xe đạp thồ chở rau, chở bao gạo vẫn còn gặp.
Vì sao chúng dần biến mất khỏi phố
Có mấy lý do cùng lúc:
- Xe máy và xe tải nhỏ rẻ hơn trước, nhanh hơn, chở được xa hơn.
- Quy định an toàn và môi trường chặt hơn với xe tự chế, xe súc vật kéo trong đô thị.
- Đường phố đông, xe chậm trở thành rủi ro cho chính người điều khiển.
- Thay đổi cách mua bán: hàng đi thẳng từ kho tới cửa hàng bằng xe tải, ít cần trung chuyển trong phố.
Nhưng chúng không biến mất hẳn. Ở chợ đầu mối, xe đẩy và ba gác vẫn chạy trong bãi. Ở ngõ nhỏ Hà Nội, ba gác vẫn chở vật liệu sửa nhà. Ở vùng cao, ngựa thồ vẫn đưa hàng lên chợ phiên. Ở làng quê, xe cải tiến vẫn chở lúa mùa gặt.
Chở hàng bằng xe thô sơ an toàn: những điều cơ bản
- Không chất quá cao so với thành thùng. Hàng cao làm xe dễ lật khi qua ổ gà, khi cua.
- Hàng nặng đặt thấp và sát trục bánh, hàng nhẹ ở trên.
- Buộc chắc bằng dây chằng, kiểm tra lại sau đoạn đường đầu.
- Kiểm tra phanh trước mỗi chuyến, nhất là khi phải xuống dốc đê, dốc cầu.
- Có đèn hoặc phản quang khi đi tối; buổi rạng sáng ở chợ là lúc dễ bị xe khác không nhìn thấy.
- Đi sát lề phải, đúng phần đường; không đi ngược chiều cho gần.
- Không dùng điện thoại khi đang điều khiển; cần nghe gọi thì tấp vào lề.
Góc nhìn hôm nay: tìm lại những chiếc xe cũ
Nhiều chiếc ba gác, xe cải tiến, xe đạp thồ đã trở thành hiện vật trong các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng lịch sử địa phương và trong ảnh tư liệu về Hà Nội, Sài Gòn xưa. Các bộ sưu tập ảnh đô thị Đông Dương đầu thế kỷ 20, sách ảnh về phố cổ và các triển lãm "đời sống thường ngày" là nguồn để thấy hàng hoá từng đi lại thế nào trong những con phố mà nay chỉ còn xe máy.
Còn ngoài đời, chỉ cần ra chợ đầu mối lúc rạng sáng hoặc vào một làng nghề vùng ven là có thể gặp lại vài chiếc, vẫn đang làm đúng việc của chúng: đưa hàng đi đoạn đường ngắn cuối cùng mà xe lớn không vào được.
Câu hỏi thường gặp
Xe ba gác là gì?
Xe ba gác là xe ba bánh có thùng chở hàng, người điều khiển đạp để chạy. Ba gác từng là phương tiện chở hàng phổ biến nhất trong phố ở Hà Nội, Sài Gòn và các thị xã, vì chở được nặng và vào được ngõ hẹp.
Xe ba gác máy có được chạy không?
Phần lớn ba gác máy là xe tự chế, không đủ điều kiện kỹ thuật và không đăng ký được, nên thuộc diện không được tham gia giao thông. Muốn chắc chắn về một loại xe cụ thể, nên tra Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 và hỏi cơ quan đăng ký xe nơi cư trú.
Xe lôi là gì?
Xe lôi là thùng xe hai bánh móc phía sau hoặc bên hông xe đạp, xe máy, phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Xe lôi từng dùng chở cả người lẫn hàng ở các thị trấn miền Tây.
Xe cải tiến là xe gì?
Xe cải tiến là xe hai bánh có càng dài, do người hoặc trâu bò kéo, phổ biến ở nông thôn miền Bắc. Tên gọi đến từ phong trào cải tiến công cụ lao động, khi xe có ổ bi và bánh lốp thay cho quang gánh.
Xe đạp thồ khác xe đạp thường thế nào?
Xe đạp thồ được gia cố khung và buộc thêm đòn dọc thân, ở ghi đông để người dắt điều khiển. Người không ngồi đạp mà dắt bộ bên cạnh, nhờ vậy xe chở được nặng hơn nhiều.
