Chợ Long Biên: chợ đầu mối dưới chân cây cầu thép hơn trăm tuổi

Chợ Long Biên là chợ đầu mối rau, củ, trái cây lớn của Hà Nội, nằm sát chân cầu Long Biên, phía phố cổ, gần chợ Đồng Xuân. Việc buôn bán quanh đầu cầu đã có từ thời cây cầu và ga đường sắt mới mọc lên đầu thế kỷ 20, còn khu chợ đầu mối như người Hà Nội biết hôm nay hình thành rõ nét từ khoảng đầu những năm 1990. Chợ họp chủ yếu về đêm tới rạng sáng, đưa nông sản từ nhiều tỉnh vào các chợ lẻ, quán ăn của thủ đô.

Cây cầu sinh ra cái chợ

Muốn hiểu chợ Long Biên phải bắt đầu từ cây cầu. Cầu Long Biên, thời Pháp gọi là cầu Doumer theo tên Toàn quyền Paul Doumer, khởi công năm 1898 và khánh thành năm 1902. Đây là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng, dài hơn 1,6 km phần cầu chính, đưa đường sắt từ Hà Nội sang bờ bắc rồi đi Hải Phòng và Lạng Sơn.

Một cây cầu như thế tạo ra một đầu mối. Hàng từ các tỉnh phía bắc và phía đông sông Hồng, vốn trước đó phải qua đò, nay theo tàu và theo cầu về thẳng phố. Bến sông dưới chân cầu vẫn đón thuyền chở hàng từ thượng và hạ lưu. Chợ Đồng Xuân, xây dựng từ năm 1889, nằm ngay gần đó. Giữa ga, cầu, bến và chợ lớn, chuyện người ta bày hàng, tập kết hàng, bốc dỡ hàng ở khu đất dưới chân cầu là điều tự nhiên.

Các nguồn hiện có không thống nhất về năm "khai sinh" của chợ Long Biên. Có nguồn kể từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, gắn với đường sắt; có nguồn tính từ khoảng năm 1990 – 1992, khi khu chợ hiện nay được quy hoạch và xây dựng. Cách hiểu hợp lý là: hoạt động buôn bán quanh đầu cầu đã có từ lâu, còn chợ đầu mối với tên gọi, ban quản lý và mặt bằng như hiện nay thì có từ cuối thế kỷ 20.

Chợ Long Biên ở đâu và bán gì

Chợ nằm trên dải đất giữa đê sông Hồng và chân cầu, phía phố cổ. Hàng ra vào qua các lối từ đường ven đê và khu vực gầm cầu. Mặt bằng chợ chạy dài theo cầu, xen lẫn kho, sạp, bãi đỗ xe tải.

Mặt hàng chính:

• Trái cây: đây là thế mạnh lớn nhất. Trái cây miền Bắc theo mùa (vải, nhãn, cam, bưởi), trái cây từ các tỉnh phía Nam (thanh long, xoài, sầu riêng, chôm chôm) và trái cây nhập khẩu.
• Rau, củ: rau từ vùng ven Hà Nội và các tỉnh đồng bằng, củ quả từ vùng cao và từ Đà Lạt.
• Hàng khô và hàng phụ: một phần nhỏ hơn, phục vụ chính tiểu thương đến lấy hàng.

Báo chí từng mô tả chợ rộng khoảng 27.000 m², có hơn một nghìn hộ kinh doanh và mỗi ngày đón vài trăm tấn nông sản. Những con số này thay đổi theo thời điểm, chỉ nên hiểu là "rất lớn" chứ không phải số đếm chính xác hôm nay.

Nhịp một đêm ở chợ Long Biên

Chợ Long Biên thức khi phố cổ đi ngủ. Nhịp chung có thể chia làm mấy chặng:

Giờ này chỉ là khoảng chung, không phải giờ quy định. Mùa vải, mùa cam, cận Tết, chợ đông hơn và kéo dài hơn hẳn.

Người làm ở chợ: những đôi vai dưới chân cầu

Hình ảnh quen thuộc nhất của chợ Long Biên không phải sạp hàng mà là người chở hàng. Trong các lối đi hẹp và dốc lên đê, xe tải không vào được tới từng sạp. Hàng được chuyển bằng xe đẩy, xe cút kít, đòn gánh, và bằng lưng người.

Rất nhiều người bốc vác ở đây là phụ nữ từ các tỉnh lân cận ra Hà Nội làm theo mùa hoặc làm quanh năm. Họ thuê trọ quanh khu vực, ngủ ngày làm đêm. Những đôi quang gánh chất cao hàng chục ký, những chiếc xe đẩy chồng thùng trái cây cao quá đầu người leo dốc đê lúc nửa đêm là cảnh mà phóng viên ảnh trong và ngoài nước chụp rất nhiều.

Đây là công việc nặng và nhiều rủi ro: trơn trượt, va quệt xe, đau lưng, thiếu ngủ kéo dài. Người đi chợ nên nhường đường cho người đang chở hàng, nhất là ở đoạn dốc.

Cầu Long Biên hôm nay và chuyện của chợ

Cầu Long Biên hiện chỉ dành cho tàu hoả, xe máy, xe đạp và người đi bộ; ô tô đi các cầu khác. Đường sắt trên cầu vẫn chạy, ga Long Biên vẫn đón tàu. Cây cầu trở thành di tích được nhiều người yêu quý, với những nhịp thép cũ, đoạn được giữ nguyên từ đầu thế kỷ 20 xen với đoạn sửa chữa về sau.

Chợ thì đối mặt với những chuyện quen thuộc của mọi chợ đầu mối trong lòng phố cũ:

• Hạ tầng xuống cấp: mái che, lối đi, hệ thống thoát nước không theo kịp lượng hàng.
• Rác và nước thải: vỏ trái cây, lá rau, thùng xốp dồn lại mỗi đêm.
• Giao thông ban đêm: xe tải đỗ chờ quanh khu vực, va chạm với dòng xe máy qua cầu.
• Phòng cháy: kho hàng sát nhau, nhiều thùng carton và bao bì dễ cháy.

Thành phố đã nhiều lần bàn chuyện cải tạo hoặc chuyển chức năng đầu mối ra các chợ ngoại thành. Đến nay chợ vẫn hoạt động, và mọi phương án đều phải tính tới sinh kế của hàng nghìn người buôn bán, bốc vác gắn với nơi này.

So với các chợ đầu mối khác của Hà Nội

Hà Nội có nhiều chợ đầu mối, mỗi chợ một thế mạnh. Một số chợ được xây mới ở vùng ven, có mặt bằng rộng và bãi đỗ cho xe tải lớn. Chợ Long Biên khác ở chỗ nó nằm sát phố cổ, ngay đầu mối giao thông cũ, nên tiện cho tiểu thương các chợ nội đô. Đổi lại, nó chật và khó mở rộng.

Điều này giải thích vì sao chợ Long Biên mạnh nhất ở trái cây: trái cây giá trị cao, cần bày và chọn, hợp với cách mua bán tại sạp. Rau lá khối lượng lớn, giá thấp thì dần đi về các chợ ven đô gần ruộng hơn.

Góc nhìn hôm nay: ghé chợ Long Biên thế nào cho đúng

• Muốn xem chợ đông nhất thì đi sau nửa đêm tới trước rạng sáng. Mặc áo sáng màu, đi giày kín, mang ít đồ.
• Đứng sát mép lối đi, không đứng giữa dốc. Người đẩy xe hàng nặng xuống dốc rất khó phanh.
• Xin phép trước khi chụp ảnh người. Nhiều người bốc vác không muốn bị chụp mặt.
• Kết hợp đi bộ trên cầu Long Biên lúc bình minh để nhìn chợ từ trên cao, thấy sông Hồng, bãi giữa và phố cổ.
• Đọc thêm về lịch sử cầu Long Biên trong các sách về kiến trúc và giao thông Hà Nội thời Pháp, và các phóng sự ảnh về chợ đêm của báo chí Hà Nội.

Đứng trên cầu nhìn xuống, người ta dễ hiểu vì sao chợ mọc ở đây: chính cây cầu và tuyến đường sắt đã kéo hàng hoá về chỗ này hơn một trăm năm trước, và dòng hàng ấy chưa bao giờ dừng.