Chợ đầu mối Bình Điền, Thủ Đức, Hóc Môn: ba cửa hàng hoá của TP.HCM

TP.HCM có ba chợ đầu mối lớn chia nhau nuôi cả thành phố: Bình Điền ở phía tây nam chuyên thực phẩm tươi sống, nhất là thủy hải sản và thịt; Thủ Đức ở phía đông bắc chuyên rau củ và trái cây; Hóc Môn ở phía tây bắc chuyên thịt heo, rau củ và trái cây. Cả ba được xây đầu những năm 2000 để đưa việc bán buôn ra khỏi các chợ cũ trong nội đô, và đều họp chủ yếu về đêm tới rạng sáng.

Vì sao TP.HCM cần ba chợ đầu mối

Trước những năm 2000, việc bán buôn thực phẩm ở Sài Gòn diễn ra rải rác ở nhiều chợ trong nội đô: chợ Cầu Muối, chợ Cầu Ông Lãnh với rau củ trái cây, chợ cá Trần Quốc Toản, các lò mổ và chợ đêm quanh khu trung tâm. Xe tải chở hàng từ miền Tây, Đà Lạt, miền Trung đổ vào những con phố hẹp mỗi đêm, gây kẹt xe, ô nhiễm và khó kiểm soát vệ sinh.

Lời giải được chọn là xây chợ đầu mối ở ba cửa ngõ, mỗi chợ đón hàng từ một hướng và mạnh về một nhóm hàng. Các chợ khởi công gần như cùng lúc, đầu những năm 2000, rồi các chợ cũ trong trung tâm lần lượt chuyển chức năng bán buôn ra ngoài. Quá trình này kéo dài nhiều năm và không suôn sẻ, vì tiểu thương quen chỗ cũ, khách quen của họ cũng ở chỗ cũ.

Ba chợ nhìn nhanh

Năm hoạt động lấy theo mốc được báo chí và các đơn vị quản lý thường nhắc; mỗi chợ mở dần từng khu trong nhiều năm, nên có nguồn ghi năm khởi công, có nguồn ghi năm mở khu đầu tiên. Tên phường, xã của các chợ đã thay đổi sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nên bài ghi theo trục đường và khu vực quen gọi.

Chợ đầu mối Bình Điền: thủy hải sản và thịt

Bình Điền nằm ở phía tây nam, mặt đại lộ Nguyễn Văn Linh, đúng hướng hàng từ các tỉnh miền Tây đổ về. Đây là chợ có nhóm hàng đa dạng nhất trong ba chợ, nhưng nổi tiếng nhất là thủy hải sản tươi sống và thịt.

Nhịp chợ Bình Điền gắn với hàng tươi: cá, tôm, mực về bằng xe lạnh, xe thùng có đá từ các cảng cá và vùng nuôi; thịt heo, bò về từ các cơ sở giết mổ tập trung. Hàng về từ chiều tối, cao điểm mua bán rơi vào khoảng sau nửa đêm tới rạng sáng. Tiểu thương các chợ lẻ, quán ăn, nhà hàng, bếp ăn công nghiệp tới lấy hàng rồi chạy về kịp giờ mở sạp.

Khu thủy sản là nơi tiêu tốn nhiều nước đá và nước rửa nhất, nên cũng là nơi sàn trơn nhất. Ai đi tham quan nên đi giày cao su chống trơn và chú ý xe đẩy chở thùng đá. Những năm gần đây, chợ còn được địa phương giới thiệu như một điểm tham quan "chợ đêm" để du khách thấy thành phố được nuôi như thế nào.

Chợ đầu mối Thủ Đức: rau củ và trái cây

Chợ đầu mối nông sản Thủ Đức nằm ở cửa ngõ đông bắc, cạnh quốc lộ 1, thuận đường cho hàng từ Đà Lạt, Lâm Đồng, Tây Nguyên và các tỉnh miền Đông xuống. Đây là chợ rau củ và trái cây lớn nhất thành phố, rộng hơn 20 ha.

Chợ mở theo từng khu: khu nhà lồng A bắt đầu hoạt động từ cuối năm 2003, các khu B, C mở thêm trong những năm sau. Mỗi khu chia theo nhóm hàng, giúp xe tải xả hàng gọn và người mua biết tìm đúng chỗ.

Hàng Đà Lạt là "linh hồn" của chợ: bắp cải, cà rốt, khoai tây, súp lơ, xà lách, cà chua cắt từ chiều hôm trước, chạy đêm xuống, tới chợ lúc khuya. Trái cây thì đến từ cả miền Tây lẫn miền Đông, theo mùa. Mỗi khi Đà Lạt mưa lớn hay sạt lở đèo, giá rau ở Thủ Đức phản ứng ngay trong vài đêm sau.

Chợ đầu mối Hóc Môn: cửa tây bắc

Chợ đầu mối Hóc Môn rộng khoảng 10 ha, đón hàng từ hướng tây bắc: các tỉnh như Tây Ninh và vùng ven thành phố. Mặt hàng chính là thịt heo, rau củ và trái cây, phục vụ các chợ và bếp ăn ở phía tây bắc, nơi tập trung nhiều khu công nghiệp và khu dân cư công nhân.

Chợ được báo chí nhắc nhiều về việc truy xuất nguồn gốc thịt heo: heo nhập chợ phải có vòng nhận diện, giúp lần ngược về nơi nuôi, nơi giết mổ khi cần. Cách làm này không giải quyết mọi chuyện an toàn thực phẩm, nhưng là một bước để hàng qua chợ đầu mối không còn "vô danh".

Khi một chợ đầu mối dừng lại: bài học năm 2021

Mùa hè năm 2021, khi dịch COVID-19 bùng phát ở TP.HCM, cả ba chợ đầu mối lần lượt phải tạm dừng hoặc thu hẹp hoạt động vì phát hiện ca nhiễm. Chợ Hóc Môn tạm dừng từ cuối tháng 6/2021; sau đó Bình Điền và Thủ Đức cũng đóng cửa trong một thời gian.

Thành phố lúc ấy thấy rõ chợ đầu mối quan trọng đến mức nào: rau ở vườn không có chỗ bán, trong khi người trong thành phố thiếu rau. Phải lập các điểm trung chuyển tạm, các khu tập kết hàng ở cửa ngõ, các chuyến xe "luồng xanh" chở thẳng tới siêu thị và khu dân cư. Sau đợt đó, chuyện đa dạng kênh phân phối, kho trung chuyển và truy xuất nguồn gốc được bàn nhiều hơn hẳn.

Ba chợ và người đi chợ bình thường

Phần lớn người dân TP.HCM không bao giờ đặt chân tới ba chợ này, nhưng gần như bữa cơm nào cũng có thứ đã đi qua đó. Con cá ở chợ gần nhà sáng nay có thể đã nằm trong thùng đá ở Bình Điền lúc hai giờ sáng. Bó cải ở quán cơm trưa có thể đã được bốc xuống xe ở Thủ Đức lúc nửa đêm.

Nếu muốn ghé, vài điều nên nhớ:

• Đi cao điểm từ khoảng sau nửa đêm tới rạng sáng để thấy chợ đông nhất; ban ngày chợ vắng, nhiều khu nghỉ.
• Gửi xe đúng bãi, không đỗ xe máy chắn lối xe tải và xe đẩy.
• Đi giày chống trơn, nhất là khu thủy sản ở Bình Điền.
• Mua lẻ thì hỏi trước; nhiều sạp chỉ bán theo thùng, theo bao.
• Nhường đường cho người chở hàng và xin phép trước khi chụp ảnh.

Muốn tìm hiểu sâu hơn, các báo cáo của sở công thương thành phố và phóng sự báo chí về ba chợ những năm 2021 – 2025 là nguồn đọc thực tế, nhất là phần nói về quy hoạch lại mạng lưới chợ đầu mối và kho trung chuyển nông sản.