Mỗi đơn hàng online thường để lại vài lớp rác: thùng carton, băng keo, xốp hơi hoặc giấy chèn, túi nilon bọc ngoài và tờ phiếu gửi. Chưa có con số đáng tin cho riêng rác bao bì thương mại điện tử ở Việt Nam, nhưng ở châu Âu, tổng rác bao bì đã vào khoảng 180 – 190 kg mỗi người mỗi năm theo thống kê của Eurostat. Giảm được là nhờ ba việc: dùng ít lớp hơn, chọn thùng vừa với hàng, và tách đúng loại để tái chế.
Một đơn hàng tạo ra những loại rác nào
Thử mở một gói hàng bình thường và xếp riêng từng thứ ra bàn. Bạn sẽ thấy rác bao bì không phải một loại, mà là nhiều vật liệu dính vào nhau:
- Thùng carton hoặc hộp giấy. Phần nặng nhất, nhưng cũng dễ tái chế nhất nếu còn khô và sạch.
- Túi nilon bọc ngoài, túi niêm phong có keo. Nhẹ, rẻ, thường bị vứt chung với rác sinh hoạt.
- Xốp hơi, xốp hạt, túi khí. Chiếm thể tích lớn, khó thu gom vì nhẹ và cồng kềnh.
- Băng keo nhựa. Dính chặt trên carton, làm giảm chất lượng giấy tái chế nếu không bóc ra.
- Phiếu gửi, hoá đơn. Thường in trên giấy nhiệt hoặc giấy decal, khó tái chế và có thông tin cá nhân.
- Bao bì của chính sản phẩm. Hộp, vỉ nhựa, màng co. Phần này do nhà sản xuất quyết định chứ không phải người bán online.
Vấn đề không chỉ là khối lượng mà là sự pha trộn. Một thùng carton sạch có giá trị với người thu mua phế liệu. Một thùng carton còn dán đầy băng keo, ướt, dính dầu thì giá trị giảm hẳn, nhiều khi bị bỏ chung với rác.
Vì sao mua sắm online tốn bao bì hơn mua ở cửa hàng
Khi bạn mua một món đồ ở cửa hàng, nó đi tới cửa hàng trong thùng lớn chứa hàng chục món, rồi bạn cầm về bằng túi hoặc tay không. Với đơn online, mỗi món phải được bọc riêng đủ chắc để chịu được nhiều lần bốc xếp, băng chuyền, rơi, đè trong kho và trên xe. Bao bì phải gánh việc mà kệ hàng và đôi tay người mua vốn làm thay.
Thêm vào đó là thói quen "bọc cho chắc ăn". Người bán sợ hàng vỡ bị khiếu nại, nên quấn thêm một lớp xốp, thêm vòng băng keo. Kho lớn lại thường có vài cỡ thùng cố định, món nhỏ bỏ vào thùng to rồi chèn đầy khoảng trống. Kết quả quen thuộc: một chiếc ốp điện thoại nằm trong hộp to bằng chiếc giày.
Những quy định đang thay đổi cách dùng bao bì
Các nước bắt đầu đặt trách nhiệm bao bì lên người làm ra và người đưa hàng ra thị trường, thay vì để người mua tự lo.
Ở Việt Nam
Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP đưa vào cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR): nhà sản xuất, nhập khẩu một số loại sản phẩm và bao bì phải có trách nhiệm tái chế theo tỷ lệ quy định, hoặc đóng góp tài chính cho việc tái chế. Nghị định này cũng đặt lộ trình hạn chế túi ni lông khó phân huỷ và sản phẩm nhựa dùng một lần. Mức tỷ lệ và mốc thời gian cụ thể cho từng loại nên tra trực tiếp trong văn bản và các văn bản sửa đổi.
Ở châu Âu
Liên minh châu Âu thông qua Quy định về bao bì và chất thải bao bì năm 2025, áp dụng dần từ năm 2026. Theo lộ trình tới khoảng năm 2030, bao bì vận chuyển và bao bì thương mại điện tử sẽ bị giới hạn tỷ lệ khoảng trống bên trong, tức là không được gửi một món nhỏ trong chiếc thùng to quá mức. Quy định cũng đặt mục tiêu dùng lại cho một số loại bao bì vận chuyển. Dù không áp dụng ở Việt Nam, hướng đi này cho thấy "thùng vừa với hàng" đang trở thành chuẩn chung.
Người bán nhỏ giảm bao bì thế nào
Với người bán online nhỏ, giảm bao bì thường cũng là giảm chi phí và giảm trọng lượng tính cước. Một số việc làm được ngay:
- Có vài cỡ thùng vừa với các món bán chạy. Thùng vừa khít thì cần ít chèn lót hơn, hàng ít xô lệch, lại tránh bị tính theo trọng lượng quy đổi thể tích.
- Bỏ lớp bọc thừa. Hàng không vỡ như quần áo, sách mềm có thể đi trong túi giấy dày hoặc phong bì cứng thay vì túi nilon cộng thùng carton.
- Chèn bằng giấy thay vì xốp khi phù hợp. Giấy vò, giấy tổ ong chèn được nhiều loại hàng, cùng loại vật liệu với thùng nên người nhận bỏ chung vào giấy tái chế.
- Dùng băng keo vừa đủ. Dán chữ H trên mép thùng là đủ chắc với phần lớn hàng. Quấn kín cả thùng chỉ làm khó người nhận và khó tái chế.
- Gộp đơn của cùng một người. Hai món đi chung một thùng luôn ít bao bì hơn hai thùng riêng.
- Ghi một dòng hướng dẫn bỏ bao bì. Một tấm thẻ nhỏ nhắc "thùng và giấy chèn bỏ vào giấy tái chế, xốp giữ lại dùng lần sau" giúp người nhận làm đúng.
Không bao giờ nên giảm bao bì tới mức hàng dễ vỡ bị hỏng. Một món hàng vỡ phải gửi lại lần hai tạo ra nhiều rác và khí thải hơn hẳn chỗ bao bì tiết kiệm được.
Người mua làm gì với đống bao bì
| Vật liệu | Cách xử lý hợp lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thùng carton | Bóc băng keo, gấp dẹt, giữ khô; dùng lại hoặc bán, cho người thu mua phế liệu | Carton ướt, dính dầu mỡ thì giá trị tái chế thấp |
| Giấy chèn, giấy tổ ong | Giữ dùng lại hoặc bỏ cùng giấy tái chế | Không lẫn giấy dính thức ăn |
| Xốp hơi, túi khí | Giữ lại để gửi đồ lần sau, cho người bán hàng quen dùng lại | Nhiều nơi ít người thu mua loại này |
| Túi nilon | Dùng lại làm túi rác, gom riêng nếu địa phương có điểm nhận nhựa mềm | Hạn chế nhận thêm túi khi không cần |
| Phiếu gửi | Xé nhỏ hoặc bôi đen thông tin trước khi bỏ | Có tên, địa chỉ, số điện thoại của bạn |
Ở Việt Nam, mạng lưới thu mua phế liệu, ve chai đóng vai trò rất lớn trong tái chế giấy và kim loại. Một chồng carton gấp gọn, khô ráo là thứ họ sẵn lòng nhận. Đây là cách đơn giản nhất để thùng hàng của bạn quay lại nhà máy giấy thay vì ra bãi rác.
Góc nhìn hôm nay
Rác bao bì từ mua sắm online không phải lỗi của riêng ai. Người bán, đơn vị vận chuyển, sàn thương mại điện tử, nhà sản xuất và người mua đều nắm một phần. Phần của người mua nằm ở thói quen: gộp đơn, chọn tuỳ chọn ít bao bì nếu có, và xử lý bao bì đúng loại. Phần của người bán nằm ở chỗ chọn thùng vừa, bỏ lớp thừa, nói rõ cho khách cách bỏ bao bì.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc Nghị định 08/2022/NĐ-CP phần trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu, và theo dõi các văn bản sửa đổi. Nếu bạn bán hàng, thử một tuần ghi lại mỗi đơn dùng bao nhiêu thùng, bao nhiêu mét băng keo, bao nhiêu xốp. Con số thật của chính mình thường là động lực tốt nhất để bắt đầu cắt giảm.
Câu hỏi thường gặp
Mua sắm online tạo ra bao nhiêu rác bao bì?
Chưa có số liệu đáng tin riêng cho Việt Nam. Ở châu Âu, tổng rác bao bì các loại khoảng 180 – 190 kg mỗi người mỗi năm theo Eurostat, trong đó bao bì gửi hàng là một phần đang tăng. Mỗi đơn online thường có thùng, băng keo, vật liệu chèn, túi bọc và phiếu gửi.
Thùng carton đựng hàng có tái chế được không?
Có, carton là vật liệu tái chế phổ biến nhất trong bao bì gửi hàng. Nên bóc băng keo, gấp dẹt và giữ khô; carton ướt hoặc dính dầu mỡ thì giá trị tái chế giảm mạnh.
Xốp hơi bỏ vào đâu?
Xốp hơi là nhựa mềm, ở nhiều nơi ít được thu gom. Cách tốt nhất là giữ lại để dùng khi gửi đồ lần sau, hoặc cho người bán hàng quen dùng lại.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) là gì?
EPR là cơ chế buộc nhà sản xuất, nhập khẩu một số sản phẩm và bao bì phải lo tái chế theo tỷ lệ quy định hoặc đóng góp tài chính cho việc tái chế. Ở Việt Nam, cơ chế này được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP.
Vì sao hàng nhỏ lại đóng trong thùng to?
Thường vì kho chỉ có vài cỡ thùng cố định, hoặc người đóng gói muốn chèn nhiều cho an toàn. Châu Âu đã có quy định giới hạn khoảng trống trong bao bì thương mại điện tử theo lộ trình tới khoảng năm 2030.
