Pin và đồ điện tử cũ không nên bỏ vào thùng rác thường: pin lithium có thể bốc cháy trong xe rác và bãi rác, còn bo mạch chứa kim loại nặng lẫn kim loại quý cần được tách ra đúng cách. Cách thu hồi phổ biến là mang tới điểm thu gom của nhà sản xuất, cửa hàng điện máy hoặc các đợt thu gom định kỳ, và ngày càng nhiều nơi nhận lại máy cũ ngay khi giao máy mới. Gửi pin cũ qua đường bưu chính thì bị hạn chế nghiêm, phải hỏi đơn vị vận chuyển trước.
Vì sao pin và đồ điện tử không được bỏ chung rác
Nguy cơ cháy
Pin lithium-ion có trong điện thoại, máy tính bảng, laptop, tai nghe không dây, sạc dự phòng, xe điện mini và cả đồ chơi trẻ em. Khi bị đè, đâm thủng hoặc chập cực, pin có thể nóng lên rất nhanh và bốc cháy. Trong xe ép rác hay bãi rác, pin bị nén giữa đống giấy, nhựa, vải, đủ điều kiện để thành mồi lửa. Các đơn vị xử lý rác ở nhiều nước đã ghi nhận những vụ cháy xe rác, cháy cơ sở phân loại rác có nguyên nhân từ pin.
Chất độc hại và tài nguyên bị bỏ phí
Đồ điện tử chứa chì trong mối hàn cũ, thuỷ ngân trong một số loại đèn và màn hình đời cũ, cadmium trong pin sạc đời cũ, cùng nhiều hoá chất khác. Chôn lấp hoặc đốt lẫn với rác thường có thể để những chất này ngấm ra đất, nước, không khí. Mặt khác, bo mạch và pin chứa đồng, nhôm, vàng, bạc, coban, lithium, những thứ đáng được thu hồi thay vì nằm dưới bãi rác.
Quy định thu hồi: ai chịu trách nhiệm
Ở Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định trách nhiệm tái chế và thu gom của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với nhiều nhóm sản phẩm, trong đó có pin, ắc quy và thiết bị điện, điện tử. Nói đơn giản: người đưa sản phẩm ra thị trường có trách nhiệm lo phần cuối đời của nó, tự tổ chức thu hồi hoặc đóng góp tài chính cho việc tái chế. Danh mục và lộ trình cụ thể nên tra trong văn bản gốc.
Ở Liên minh châu Âu, chỉ thị về rác thải thiết bị điện, điện tử từ năm 2012 yêu cầu các nước thành viên tổ chức thu gom, và các cửa hàng điện máy lớn phải nhận lại miễn phí đồ điện tử nhỏ từ người dân, kể cả khi người đó không mua gì. Quy định mới về pin của châu Âu còn đặt yêu cầu về tỷ lệ thu gom pin và việc thiết kế để người dùng thay pin dễ hơn.
Thu hồi qua đường giao nhận hoạt động thế nào
Mạng lưới giao hàng đi tới từng nhà mỗi ngày, nên tận dụng nó để mang đồ cũ về là ý tưởng tự nhiên. Có vài cách đang được dùng:
- Thu cũ khi giao mới. Khi giao tủ lạnh, máy giặt, tivi mới, đội giao lắp mang máy cũ về. Đây là cách hiệu quả nhất với đồ lớn, vì người dùng khó tự chở đi.
- Đổi cũ lấy ưu đãi. Người mua điện thoại, laptop mới gửi máy cũ về, được tính một phần giá trị. Máy cũ được kiểm tra, cái còn tốt thì tân trang bán lại, cái hỏng thì tháo linh kiện và tái chế.
- Hộp thu gom ở điểm gửi hàng, cửa hàng, toà nhà. Một số nơi đặt hộp riêng cho pin nhỏ, điện thoại cũ, dây sạc. Khi đầy, hộp được chở theo chuyến hàng về điểm tập kết.
- Đợt thu gom định kỳ. Các chương trình do nhà sản xuất, tổ chức môi trường, trường học hay phường tổ chức, nhận pin và đồ điện tử cũ trong một ngày cố định.
Đồ cũ thu về rồi đi đâu
Ở điểm tập kết, đồ điện tử cũ được phân loại. Máy còn chạy tốt được kiểm tra, xoá dữ liệu, thay linh kiện hỏng rồi bán lại dưới dạng hàng tân trang. Máy hỏng được tháo rời: vỏ nhựa, khung kim loại, bo mạch, màn hình, pin mỗi thứ đi một dòng riêng. Bo mạch được gửi tới cơ sở có công nghệ thu hồi kim loại. Pin được xả hết điện, đóng gói theo quy cách hàng nguy hiểm rồi chuyển tới nơi tái chế pin. Mỗi chặng chở giữa các cơ sở này cũng là một chuyến logistics ngược, cần giấy tờ theo dõi để chắc rằng đồ cũ không bị đổ lén ra môi trường. Đây là lý do nên đưa đồ cũ cho đơn vị thu gom có địa chỉ rõ ràng, thay vì bán cho người đốt dây lấy đồng ngoài bãi đất trống.
Gửi pin và thiết bị có pin: những điều phải biết
Pin lithium được xếp vào hàng nguy hiểm trong vận chuyển, nhất là đường hàng không, theo quy định hàng nguy hiểm của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA). Pin đã qua sử dụng, pin hỏng, pin phồng lại càng bị hạn chế chặt. Vì vậy:
- Không tự gửi pin rời đã qua sử dụng như một bưu kiện thường. Nếu chương trình thu hồi yêu cầu gửi qua đường bưu chính, họ thường cấp bao bì và hướng dẫn riêng. Hãy làm đúng hướng dẫn đó và hỏi đơn vị vận chuyển trước.
- Pin phồng, pin rò rỉ, pin bị biến dạng: không gửi. Đặt ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy, rồi mang trực tiếp tới điểm thu gom.
- Không giấu pin trong kiện hàng. Khai báo đúng khi gửi thiết bị có pin. Khai sai để qua soi chiếu có thể gây nguy hiểm cho cả chuyến hàng.
- Dán băng keo cách điện lên hai cực pin rời và cho mỗi viên vào một túi riêng trước khi mang đi thu gom, để chúng không chạm nhau gây chập.
Trước khi trao máy cũ đi
| Việc cần làm | Vì sao |
|---|---|
| Sao lưu dữ liệu cần giữ | Sau khi xoá sẽ không lấy lại được |
| Đăng xuất tài khoản, tắt tính năng chống trộm gắn với tài khoản | Nếu không, máy bị khoá, nơi nhận không xử lý được |
| Khôi phục cài đặt gốc, xoá dữ liệu | Bảo vệ ảnh, tin nhắn, thông tin ngân hàng của bạn |
| Tháo thẻ SIM, thẻ nhớ | Thẻ chứa dữ liệu và số điện thoại của bạn |
| Kiểm tra pin có phồng không | Máy có pin phồng cần báo trước, không đóng gói kín như máy thường |
Góc nhìn hôm nay
Phần lớn đồ điện tử cũ trong nhà người Việt hiện nằm trong ngăn kéo: điện thoại đời cũ, sạc hỏng, tai nghe, pin tiểu đã hết. Gom chúng vào một hộp riêng, cất nơi khô mát, và mang đi trong đợt thu gom gần nhất là việc vừa sức mọi gia đình. Với pin tiểu, pin cúc áo, hãy để riêng ngay từ khi hết, đừng thả vào thùng rác cho tiện tay.
Muốn biết điểm thu gom gần mình, hãy hỏi cửa hàng điện máy, trang của nhà sản xuất thiết bị bạn đang dùng, hoặc theo dõi thông báo của phường, xã về các đợt thu gom rác thải nguy hại. Khi mua đồ điện tử mới, hỏi luôn nơi bán có nhận lại máy cũ không. Câu hỏi nhỏ đó, nếu nhiều người cùng hỏi, sẽ khiến dịch vụ thu hồi phổ biến hơn.
Câu hỏi thường gặp
Pin cũ bỏ ở đâu?
Hãy mang tới điểm thu gom pin của nhà sản xuất, cửa hàng điện máy, siêu thị có hộp thu gom, hoặc các đợt thu gom do phường, xã, trường học tổ chức. Không bỏ pin vào thùng rác thường vì nguy cơ cháy và ô nhiễm.
Có gửi pin lithium qua bưu điện được không?
Pin lithium là hàng nguy hiểm trong vận chuyển và bị hạn chế chặt, nhất là pin đã qua sử dụng hoặc bị hỏng. Chỉ gửi khi đơn vị vận chuyển hoặc chương trình thu hồi cho phép và hướng dẫn cụ thể; pin phồng thì không gửi.
Vì sao pin phồng nguy hiểm?
Pin phồng là dấu hiệu bên trong pin đã có phản ứng sinh khí, pin có thể nóng lên và bốc cháy khi bị đè, đâm hoặc sạc tiếp. Nên ngừng dùng, để nơi thoáng xa vật dễ cháy và mang trực tiếp tới điểm thu gom.
Ai chịu trách nhiệm tái chế đồ điện tử cũ ở Việt Nam?
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nhà sản xuất, nhập khẩu một số sản phẩm như pin, thiết bị điện, điện tử phải có trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính cho việc tái chế. Người dùng góp phần bằng cách đưa đồ cũ tới đúng nơi thu gom.
Trước khi bán hoặc đổi điện thoại cũ cần làm gì?
Sao lưu dữ liệu, đăng xuất tài khoản và tắt tính năng chống trộm, khôi phục cài đặt gốc, tháo thẻ SIM và thẻ nhớ. Kiểm tra xem pin có phồng không để báo cho nơi nhận.
