Phiên chợ vùng cao là chợ họp theo chu kỳ, thường mỗi tuần một lần, ở trung tâm một xã hay thị trấn miền núi, nơi người từ các bản xa đem hàng tới bán và mua về những thứ không tự làm được. Vì đường dốc, xa và có đoạn không đi xe được, hàng lên chợ bằng gùi đeo lưng, ngựa thồ và ngày nay thêm xe máy. Chợ vừa là nơi trao đổi hàng hoá, vừa là nơi gặp gỡ của cả một vùng.
Vì sao chợ vùng cao họp theo phiên
Ở đồng bằng, làng gần nhau, chợ có thể họp mỗi ngày. Ở vùng cao, bản làng rải rác trên sườn núi, nhà cách nhà cả quả đồi, bản cách trung tâm xã nhiều giờ đi bộ. Nếu chợ họp hằng ngày thì mỗi ngày chỉ lèo tèo vài người; dồn vào một ngày cố định thì người bán gặp được đủ người mua, thương nhân dưới xuôi cũng biết ngày nào nên chở hàng lên.
Chu kỳ họp chợ mỗi nơi một khác:
- Theo ngày trong tuần: nhiều chợ nổi tiếng họp vào Chủ nhật hoặc thứ Bảy, như chợ phiên Bắc Hà (Lào Cai) họp Chủ nhật, chợ Cán Cấu họp thứ Bảy, chợ Đồng Văn họp Chủ nhật.
- Theo chu kỳ riêng: một số chợ ở vùng cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) được gọi là "chợ lùi", tiêu biểu là chợ Phố Cáo: chợ cách sáu ngày họp một phiên, nên mỗi tuần ngày họp lùi lại một ngày.
- Theo lịch âm hoặc theo ngày con giáp ở một số vùng, vẫn còn được người lớn tuổi nhắc tới.
Lịch họp có thể thay đổi theo quy định địa phương và theo mùa; ai định đi nên hỏi lại người ở đó hoặc ủy ban xã trước chuyến đi.
Hàng lên chợ bằng gì
Gùi
Gùi là giỏ đan bằng mây, tre, có quai đeo hai vai, đôi khi có thêm dây vòng qua trán. Gùi giữ hàng sát lưng, trọng tâm gần người, nên đi dốc, qua suối, lên bậc đá vững hơn hẳn đòn gánh. Đây là lý do gùi phổ biến ở cả miền núi phía Bắc lẫn Tây Nguyên, trong khi đồng bằng chuộng đòn gánh.
Mỗi dân tộc có kiểu gùi riêng: gùi đan dày để đựng ngô, gạo; gùi đan thưa để đựng củi, rau; gùi nhỏ đan đẹp để đi chợ, đi hội. Một chiếc gùi tốt có thể dùng nhiều năm, và việc đan gùi là một nghề thủ công được truyền trong gia đình.
Ngựa thồ
Ở những vùng như Bắc Hà, Đồng Văn, Mèo Vạc, ngựa là phương tiện chở hàng quan trọng suốt nhiều thế hệ. Ngựa vùng cao nhỏ con nhưng dẻo dai, quen đường dốc đá. Hàng được xếp vào hai bên yên thồ, cân hai bên như đòn gánh, buộc chặt rồi người dắt ngựa đi bộ bên cạnh. Ngựa chở được ngô, gạo, củi, hàng chợ, thậm chí cả vật liệu làm nhà.
Chợ Bắc Hà nổi tiếng có khu mua bán ngựa và gia súc. Với người vùng cao, một con ngựa khoẻ là tài sản lớn và là "chiếc xe tải" của cả nhà.
Xe máy
Từ khi đường bê tông vào tới nhiều bản, xe máy dần thay ngựa ở những đoạn đi được. Xe máy chở bao ngô, can rượu, lợn con trong lồng là cảnh quen ở các con đèo ngày phiên chợ. Nhưng ở những bản chưa có đường xe hay mùa mưa sạt lở, gùi và ngựa vẫn là phương án chắc chắn nhất.
Bán gì, mua gì ở phiên chợ vùng cao
| Người bản mang xuống bán | Người bản mua mang về |
|---|---|
| Ngô, gạo nương, đậu, rau rừng, măng | Muối, dầu ăn, mì chính, đường |
| Gà, lợn, dê, trâu, bò, ngựa | Quần áo may sẵn, giày dép |
| Vải lanh, thổ cẩm, đồ đan lát | Nông cụ, dao, lưỡi cày, nồi chảo |
| Rượu ngô, mật ong, thảo dược | Pin, đèn, điện thoại, phụ tùng xe máy |
| Củi, than | Thuốc thông thường, đồ dùng học tập |
Đây là một mạng lưới hai chiều: nông sản và gia súc đi xuống, hàng công nghiệp đi lên. Thương nhân từ thị trấn hoặc dưới xuôi chở hàng lên bằng xe tải tới trung tâm xã từ đêm hôm trước hoặc sáng sớm, dựng sạp, bán tới trưa rồi chạy sang chợ phiên của xã khác vào ngày sau. Nhiều người buôn sống "theo vòng chợ": mỗi ngày trong tuần một chợ.
Một buổi chợ phiên diễn ra thế nào
- Đêm trước hoặc tờ mờ sáng: người ở bản xa đã lên đường, đi bộ hoặc dắt ngựa nhiều giờ, gùi hàng trên lưng.
- Sáng sớm: chợ đông dần. Khu gia súc thường họp sớm và họp riêng ở bãi rộng.
- Giữa buổi sáng: cao điểm mua bán. Người mua bán, gặp người quen, hẹn hò, uống rượu, ăn bát thắng cố hay bát phở nóng.
- Trưa đến đầu giờ chiều: người ở xa bắt đầu về để kịp tới bản trước khi tối. Gùi về nặng hàng mua, ngựa về chở bao muối, bao gạo.
Với nhiều gia đình, phiên chợ là ngày duy nhất trong tuần gặp người ngoài bản, nghe tin tức, mua thuốc, gặp cán bộ xã. Chợ vì thế không chỉ là chuyện hàng hoá.
Những điều đã thay đổi
- Đường xá: nhiều đèo, đường liên xã được làm mới, xe tải lên được tới trung tâm xã, giá hàng công nghiệp bớt chênh với dưới xuôi.
- Du lịch: một số chợ như Bắc Hà, Đồng Văn trở thành điểm du lịch, có thêm sạp bán đồ lưu niệm, ẩm thực cho khách.
- Bán hàng qua mạng: một số sản vật vùng cao như mật ong, thổ cẩm, chè đã được bán đi xa qua bưu điện và đơn vị vận chuyển, không cần chờ thương lái lên chợ.
- Ngựa ít đi: xe máy thay ngựa ở nhiều nơi, dù ngựa vẫn quan trọng ở bản xa.
Góc nhìn hôm nay: đi chợ phiên cho đúng phép
- Hỏi lịch chợ trước. Chợ lùi, chợ theo ngày con giáp rất dễ nhầm.
- Đi đường đèo cẩn thận: sáng sớm có sương mù, mùa mưa có sạt lở. Không đi khi có cảnh báo, không cố vượt suối, ngầm tràn khi nước lên.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người già, trẻ em, phụ nữ. Nhiều người không thích bị chụp.
- Tránh lối đi của ngựa và gia súc, không đứng sau lưng ngựa.
- Mua hàng thì trả giá nhẹ nhàng; với người bán, vài nghìn đồng có thể là phần đáng kể của cả phiên.
- Đọc thêm các sách dân tộc học về các dân tộc vùng núi phía Bắc, ghé Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội để xem gùi, yên thồ, nông cụ và trang phục trước khi lên vùng cao.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên Bắc Hà họp ngày nào?
Chợ phiên Bắc Hà ở Lào Cai họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần, đông nhất từ sáng sớm tới gần trưa. Chợ nổi tiếng với khu mua bán ngựa, gia súc và các sạp thổ cẩm.
Chợ lùi là gì?
Chợ lùi là cách gọi những chợ phiên vùng cao họp cách sáu ngày một lần, nên ngày họp mỗi tuần lùi lại một ngày so với tuần trước. Kiểu chợ này có ở một số xã vùng cao nguyên đá Đồng Văn.
Gùi khác đòn gánh thế nào?
Gùi đeo trên lưng, giữ hàng sát người nên đi dốc, qua suối vững hơn. Đòn gánh chia hàng hai bên vai, hợp với đường bằng ở đồng bằng. Vì vậy vùng núi chuộng gùi còn đồng bằng chuộng đòn gánh.
Vì sao người vùng cao dùng ngựa thồ?
Ngựa vùng cao nhỏ, dẻo dai, quen đường dốc đá và đi được những đoạn xe không vào được. Một con ngựa chở được nhiều hàng hơn sức người, nên từng là phương tiện chở hàng chính của nhiều gia đình.
Đi chợ phiên vùng cao cần lưu ý gì?
Nên hỏi lịch chợ trước, đi đèo cẩn thận vì sương mù và sạt lở, xin phép trước khi chụp ảnh người và tránh lối đi của ngựa, gia súc. Mặc ấm vì sáng sớm vùng cao rất lạnh.
