Hòm thư công cộng ra đời để người gửi không phải tới tận bưu cục: thư bỏ vào hòm ven đường, người đưa thư đi gom theo giờ. Hòm thư đứng kiểu cột ở Anh xuất hiện từ năm 1852 trên đảo Jersey theo đề xuất của Anthony Trollope, khi ấy là nhân viên bưu điện, sau này là nhà văn nổi tiếng. Ở chiều ngược lại, người đưa thư làng quê, từ người phát thư nông thôn Mỹ năm 1896 tới bưu tá xã đạp xe ở Việt Nam, là người đưa thư từ bưu cục về tới từng nhà ở nơi đường xa, nhà thưa.
Gửi thư trước khi có hòm thư
Trong những thế kỷ đầu của bưu điện, muốn gửi thư bạn phải mang tới bưu cục hoặc một quán trọ, cửa hàng được bưu điện uỷ quyền nhận thư. Ở thành phố còn tạm, ở nông thôn thì có khi phải đi cả buổi. Nhận thư cũng vậy: nhiều nơi, người dân phải tự lên thị trấn hỏi xem có thư của mình không.
Paris đã thử đặt hòm thư từ rất sớm. Năm 1653, một người tên Renouard de Villayer được phép lập dịch vụ thư nội thành, gọi là "bưu điện nhỏ", với những hòm đặt ở góc phố để người dân bỏ thư đã trả tiền trước bằng một loại phiếu. Dịch vụ không sống được lâu. Có giai thoại kể kẻ phá phách thả chuột vào hòm cắn nát thư, nhưng chuyện này khó kiểm chứng. Phải gần hai trăm năm sau, khi con tem làm cho việc trả trước trở nên đơn giản, hòm thư công cộng mới thật sự phổ biến.
Hòm thư cột ở Anh: từ Jersey tới khắp nước
Anthony Trollope làm cho bưu điện Anh từ khi còn trẻ, công việc là đi khảo sát và cải tiến các tuyến phát thư. Ông được cử sang quần đảo Channel và thấy ở Pháp đã có hòm thư đặt ven đường. Ông đề xuất làm tương tự. Tháng 11/1852, những hòm thư cột đầu tiên được dựng ở St Helier, đảo Jersey. Năm 1853, hòm đầu tiên trên đất Anh chính quốc xuất hiện ở Carlisle.
Những năm đầu, mỗi vùng tự thiết kế, hình dạng và màu sắc khác nhau. Có thời gian hòm thư Anh được sơn xanh lá cho hợp cảnh quan, nhưng người ta hay đi ngang mà không thấy. Từ năm 1874, màu đỏ được chọn làm màu chuẩn, và hòm thư đỏ trở thành biểu tượng của nước Anh. Nhiều hòm thư thời nữ hoàng Victoria vẫn còn được dùng tới ngày nay.
Hòm thư có lá cờ ở nông thôn Mỹ
Ở nông thôn Mỹ, mỗi trang trại có hòm thư riêng ở đầu đường, thường có một lá cờ nhỏ gắn bên cạnh. Chủ nhà dựng cờ lên khi trong hòm có thư cần gửi đi, người phát thư thấy cờ thì dừng lại lấy. Kiểu hòm hình nửa ống tròn quen thuộc được thiết kế khoảng năm 1915 và trở thành mẫu chuẩn, đến nay vẫn thấy trên các con đường quê nước Mỹ.
Người đưa thư làng quê
Phát thư nông thôn ở Mỹ
Trước năm 1896, bưu điện Mỹ phát thư tận nhà ở thành phố, còn nông dân phải tự lên bưu cục thị trấn. Năm 1896, bưu điện bắt đầu thử nghiệm phát thư miễn phí tới từng trang trại ở Tây Virginia, rồi mở rộng dần ra cả nước. Người đưa thư nông thôn đi xe ngựa, sau là ô tô, qua những tuyến đường đất dài hàng chục km mỗi ngày. Dịch vụ này kéo theo nhu cầu làm đường tốt hơn ở nông thôn, và mở cửa cho các nhà bán hàng qua catalogue gửi hàng tới tận nhà nông dân.
Ông đưa thư xây lâu đài
Người đưa thư làng quê nổi tiếng nhất có lẽ là Ferdinand Cheval, người phát thư ở vùng Drôme, miền đông nam nước Pháp. Năm 1879, trên đường phát thư, ông vấp phải một hòn đá có hình thù lạ. Từ đó, suốt hơn ba mươi năm, ông nhặt đá trên các tuyến đi phát thư mỗi ngày, chở về bằng xe cút kít, tự tay xây một công trình kỳ lạ ở làng Hauterives, gọi là "Lâu đài Lý tưởng". Công trình hiện là di tích được Nhà nước Pháp bảo vệ. Nó nhắc rằng người phát thư nông thôn đi bộ những quãng đường rất dài, ngày này qua ngày khác, và biết từng hòn đá trên tuyến của mình.
Bưu tá xã ở Việt Nam
Ở nông thôn Việt Nam, hình ảnh người đưa thư đạp xe, sau này đi xe máy, với chiếc túi da hoặc túi vải lớn, quen thuộc với nhiều thế hệ. Thư từ bưu cục được mang về thôn, có nơi giao tận nhà, có nơi để ở nhà trưởng thôn hoặc một điểm tập trung cho người dân tới lấy. Ở vùng núi, người đưa thư có khi phải đi bộ, lội suối để tới những bản xa.
Cuối thập niên 1990, Việt Nam triển khai mô hình Điểm Bưu điện – Văn hoá xã: mỗi xã có một điểm vừa nhận gửi thư, vừa có sách báo cho người dân đọc. Mô hình này giúp thư từ, báo chí về tới xã đều đặn hơn, và từng là nơi sinh hoạt văn hoá quen thuộc ở nhiều làng.
Các mốc chính
| Năm | Nơi | Sự kiện |
|---|---|---|
| 1653 | Paris | Renouard de Villayer lập dịch vụ thư nội thành có hòm thư góc phố, không tồn tại lâu |
| 1852 | Jersey | Hòm thư cột đầu tiên của Anh theo đề xuất của Anthony Trollope |
| 1853 | Carlisle | Hòm thư cột đầu tiên trên đất Anh chính quốc |
| 1874 | Anh | Màu đỏ thành màu chuẩn của hòm thư |
| 1879 | Hauterives, Pháp | Người phát thư Ferdinand Cheval bắt đầu xây "Lâu đài Lý tưởng" |
| 1896 | Hoa Kỳ | Bắt đầu phát thư miễn phí tới từng trang trại |
| Cuối thập niên 1990 | Việt Nam | Triển khai Điểm Bưu điện – Văn hoá xã |
Giao hàng về làng hôm nay: chuyện cũ trong hình thức mới
Thư tay ít dần, nhưng hàng mua online về nông thôn thì nhiều lên. Người giao hàng ở xã bây giờ gặp lại đúng những bài toán của người đưa thư nông thôn xưa:
- Nhà thưa, đường xa. Một chuyến đi có khi chỉ giao vài đơn trên quãng đường dài, nên người giao gom đơn theo thôn, theo ngày.
- Địa chỉ không rõ số nhà. Nhiều nơi ghi "xóm", "thôn", "gần chợ", người giao phải dựa vào trí nhớ và hỏi người làng, như ông đưa thư biết mặt từng nhà.
- Điểm nhận chung. Hòm thư, nhà trưởng thôn, điểm bưu điện xã ngày xưa nay có thể là một cửa hàng tạp hoá nhận hộ hay một điểm gửi nhận hàng. Ý tưởng giống hệt: gom về một chỗ để bớt những chuyến đi lẻ.
- Người nhận vắng nhà vì ra đồng. Gọi điện hẹn trước trở thành phần quan trọng của việc giao hàng ở nông thôn.
Hiểu lịch sử người đưa thư làng quê giúp thấy rằng chặng cuối ở nông thôn chưa bao giờ dễ. Nó cần người am hiểu địa phương, giờ giấc đều đặn và một điểm tập trung mà dân làng tin tưởng.
Góc nhìn hôm nay
Nếu đi Anh, hãy để ý những hòm thư cột đỏ có khắc chữ cái đầu tên quốc vương: những chiếc khắc chữ VR là từ thời nữ hoàng Victoria, đã đứng đó hơn một thế kỷ. Ở Pháp, "Lâu đài Lý tưởng" của ông Cheval tại Hauterives mở cửa cho khách tham quan và là điểm đến của nhiều người mê kiến trúc dân gian. Ở Việt Nam, những điểm bưu điện xã còn hoạt động là nơi bạn có thể hỏi chuyện các bưu tá lâu năm về tuyến đường họ đã đi qua hàng chục năm.
Về sách, tự truyện của Anthony Trollope có kể về những năm ông làm cho bưu điện. Các bảo tàng bưu chính ở London, Paris và Washington đều có phần về hòm thư và người đưa thư nông thôn, với những chiếc túi da, xe đạp và hòm thư cũ.
Câu hỏi thường gặp
Hòm thư công cộng đầu tiên có từ khi nào?
Paris đã thử đặt hòm thư góc phố từ năm 1653 nhưng không duy trì được lâu. Hòm thư cột ở Anh xuất hiện từ năm 1852 trên đảo Jersey, rồi năm 1853 trên đất Anh chính quốc, và từ đó lan rộng khắp nơi.
Vì sao hòm thư ở Anh màu đỏ?
Những năm đầu, hòm thư Anh có nhiều màu, có thời được sơn xanh lá nhưng khó thấy trên phố. Từ năm 1874, bưu điện chọn màu đỏ làm màu chuẩn để người dân dễ nhận ra.
Anthony Trollope có liên quan gì tới bưu điện?
Trước khi nổi tiếng là nhà văn, Anthony Trollope làm cho bưu điện Anh nhiều năm. Ông là người đề xuất dựng những hòm thư cột đầu tiên ở đảo Jersey năm 1852.
Lá cờ trên hòm thư nông thôn Mỹ dùng để làm gì?
Chủ nhà dựng cờ lên để báo cho người phát thư biết trong hòm có thư cần gửi đi. Người phát thư thấy cờ thì dừng lại lấy thư, khi hạ cờ nghĩa là không có gì để gửi.
Điểm Bưu điện – Văn hoá xã là gì?
Đây là mô hình được triển khai ở Việt Nam từ cuối thập niên 1990, mỗi xã có một điểm vừa nhận gửi thư, phát báo, vừa có sách báo cho người dân đọc. Nó giúp thư từ và báo chí về tới nông thôn đều đặn hơn.
