Bốc vác, hay cửu vạn theo cách gọi miền Bắc, là nghề chuyển hàng bằng sức người: bốc từ xe xuống, vác vào kho, đẩy ra bãi, gánh lên dốc. Ở chợ đầu mối, bến sông, ga hàng và bến xe, đây vẫn là khâu không máy nào thay hết được, vì lối đi hẹp, hàng lộn xộn và mỗi chuyến một kiểu. Nghề không cần bằng cấp nhưng đòi sức khoẻ, kỹ thuật bê vác đúng và sự chịu đựng giờ giấc ngược.
Cửu vạn, phu khuân vác, bốc xếp: cùng một nghề, nhiều tên
Ở Hà Nội và miền Bắc, người làm nghề này thường được gọi là cửu vạn. Ở miền Nam hay nghe bốc vác, khuân vác, ở cảng thì gọi công nhân bốc xếp. Thời Pháp thuộc, người khuân vác ở bến cảng và nhà ga hay bị gọi là "cu li", phiên âm từ chữ coolie mà người châu Âu dùng cho lao động chân tay ở châu Á, một từ mang sắc thái coi thường.
Về gốc chữ "cửu vạn", có nhiều cách giải thích truyền miệng, chẳng hạn liên hệ với một quân bài trong bộ bài dân gian, nhưng chưa có nguồn nào chắc chắn. Điều rõ ràng là từ này đã thành tên gọi phổ biến cho người lao động tự do sống bằng sức vai, sức lưng ở các chợ và bến.
Họ làm ở đâu và làm gì
| Nơi làm | Việc chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Chợ đầu mối | Xả hàng từ xe tải vào vựa, đẩy hàng ra xe cho người mua | Làm đêm, lối đi hẹp, sàn ướt, nhiều dốc |
| Bến sông, bến thuyền | Chuyển cát, gạch, gạo, nông sản giữa ghe và bờ | Ván cầu hẹp, chênh cao theo con nước |
| Ga hàng, bến xe | Bốc dỡ hàng gửi theo xe khách, toa hàng | Theo giờ tàu, giờ xe, hàng lẻ nhiều kiểu |
| Kho, cửa hàng vật liệu | Xi măng, sắt thép, gạch, hàng bao | Hàng rất nặng, bụi |
| Chung cư, nhà phố | Khiêng đồ lên tầng cho khách, cửa hàng | Cầu thang hẹp, hàng cồng kềnh |
Ở chợ đầu mối, người bốc vác thường đi theo nhóm, mỗi nhóm "nhận" một số vựa quen. Có người làm cố định cho một chủ hàng, có người đứng chờ ở cổng chợ nhận việc theo chuyến. Cách trả công rất khác nhau: theo chuyến, theo bao, theo tấn, theo giờ, theo thoả thuận miệng. Không có một bảng giá chung, và bài này không nêu con số vì nó thay đổi theo từng chợ, từng mùa, từng loại hàng.
Đồ nghề của người bốc vác
Đồ nghề đơn giản nhưng mỗi thứ có lý do:
- Đòn gánh và quang: vẫn dùng ở nhiều chợ miền Bắc, nhất là chỗ dốc, chỗ xe đẩy không vào được.
- Xe đẩy hai bánh, xe cút kít, xe kéo tay: chở được gấp nhiều lần sức vác, nhưng khó điều khiển khi xuống dốc.
- Miếng đệm vai, khăn quấn: lót giữa vai và bao hàng, đỡ trầy da và chia lực.
- Móc sắt cầm tay: dùng ở một số bến để kéo bao; phải cẩn thận vì dễ làm rách bao, trượt tay.
- Dây chằng: buộc chồng thùng trên xe đẩy cho khỏi đổ.
- Găng tay, ủng hoặc giày cao su: ở khu có đá lạnh, cá, nước.
- Đèn đội đầu: ở những góc chợ, bến tối.
Bê vác đúng cách: thứ giữ nghề lâu dài
Lưng là "vốn" của người bốc vác. Những nguyên tắc dưới đây là kiến thức an toàn lao động phổ thông, áp dụng cho mọi ai phải bê hàng nặng:
- Đứng sát hàng, hai chân rộng bằng vai, một chân hơi lên trước.
- Gập gối, hạ hông, giữ lưng thẳng. Không cúi gập lưng để nhấc.
- Ôm hàng sát người. Hàng càng xa thân, lưng càng chịu lực lớn.
- Đứng lên bằng sức chân, từ từ, không giật.
- Không vặn người khi đang mang hàng. Muốn đổi hướng thì xoay cả bàn chân.
- Hàng quá nặng hoặc quá cồng kềnh thì hai người, hoặc dùng xe đẩy. Không cố một mình.
- Xếp hàng cần bê nhiều lần ở độ cao ngang hông nếu có thể, đỡ phải cúi xuống sàn.
Những dấu hiệu cần đi khám: đau lưng kéo dài nhiều ngày không đỡ, đau lan xuống chân, tê bì hoặc yếu chân, đau vai không giơ tay lên được. Đừng tự chịu đựng hay tự đấm bóp mạnh; chấn thương cột sống để lâu khó chữa hơn nhiều.
Những rủi ro ít ai nói tới
- Thiếu ngủ kéo dài vì làm đêm, dẫn tới mệt mỏi, phản xạ chậm, dễ tai nạn khi chạy xe về.
- Trơn trượt và té ngã ở sàn ướt, cầu ván, bậc thang.
- Va chạm với xe trong bãi chợ, nhất là khi xe tải lùi.
- Nắng nóng khi làm ban ngày ở bến bãi: cần uống nước đều, nghỉ trong bóng râm. Nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ, lú lẫn thì phải dừng ngay, làm mát và gọi cấp cứu 115 khi nặng.
- Bụi từ xi măng, cát, gạo: nên đeo khẩu trang.
- Thu nhập bấp bênh, không hợp đồng: ốm một tuần là mất một tuần công.
Phần lớn người bốc vác ở chợ là lao động tự do. Họ có thể tự tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình và bảo hiểm xã hội tự nguyện để có chỗ dựa khi ốm đau, về già. Thông tin cụ thể nên hỏi ở cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Máy móc có thay được người bốc vác không
Ở cảng biển hiện đại, phần lớn hàng đã đóng container, cẩu bờ và xe nâng làm thay sức người. Ở kho lớn, pallet và xe nâng tay giúp một người di chuyển hàng trăm ký mà không phải vác. Nhưng ở chợ đầu mối và bến nhỏ, hàng vẫn đến trong sọt, bao, thùng xốp đủ kiểu, lối đi chật và đông, mặt bằng không phẳng. Ở đó xe nâng khó xoay xở, và sức người vẫn linh hoạt nhất.
Thay đổi thực tế nhất là những thứ nhỏ: xe đẩy tốt hơn có phanh, đường dốc lát chống trơn, hàng đóng gói chuẩn kích thước hơn để xếp chồng ổn định, và việc dùng pallet ở những vựa lớn. Mỗi thứ đều bớt đi một phần sức nặng trên lưng người.
Góc nhìn hôm nay: đối xử với người bốc vác
Người thuê bốc vác, dù là chủ vựa hay một gia đình cần khiêng tủ lên tầng, có thể làm vài điều đơn giản:
- Thoả thuận rõ việc và công trước khi làm: bao nhiêu kiện, lên tầng mấy, có thang máy không.
- Nói thật trọng lượng và đồ dễ vỡ để họ chuẩn bị người và dây.
- Dọn sẵn lối đi, mở cửa, che sàn trơn.
- Đưa nước uống, nhất là ngày nắng.
- Không ép làm nhanh đến mức bỏ qua an toàn.
Muốn hiểu thêm về đời sống người bốc vác, các phóng sự báo chí về chợ Long Biên, các bến sông và những khu trọ của lao động tự do ở Hà Nội, TP.HCM là nguồn đọc sát thực tế. Nhiều tổ chức xã hội cũng đã làm khảo sát về lao động phi chính thức ở đô thị Việt Nam, cho thấy nhóm này đông và dễ tổn thương đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Cửu vạn là gì?
Cửu vạn là cách gọi phổ biến ở miền Bắc cho người làm nghề bốc vác, khuân vác hàng bằng sức người ở chợ, bến, ga và kho. Họ phần lớn là lao động tự do, nhận việc theo chuyến hoặc theo chủ hàng quen.
Vì sao gọi là cửu vạn?
Có nhiều cách giải thích truyền miệng về gốc của từ "cửu vạn", nhưng chưa có nguồn nào được thừa nhận chắc chắn. Điều chắc là từ này đã thành tên gọi quen cho nghề khuân vác ở các chợ và bến miền Bắc.
Bê vật nặng thế nào để không đau lưng?
Đứng sát hàng, gập gối, giữ lưng thẳng, ôm hàng sát người rồi đứng lên bằng sức chân, không vặn người khi đang mang hàng. Hàng quá nặng thì hai người hoặc dùng xe đẩy. Đau lưng kéo dài hay tê chân thì nên đi khám.
Làm bốc vác cần chuẩn bị gì?
Cần giày chống trơn, găng tay, miếng đệm vai, dây chằng và nếu được thì một chiếc xe đẩy tốt có phanh. Quan trọng nhất là học cách bê vác đúng, ngủ đủ khi làm đêm và uống nước đều khi làm dưới nắng.
Lao động tự do như bốc vác có bảo hiểm được không?
Có. Người lao động tự do có thể tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình và bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mức đóng và quyền lợi cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
