Đường sắt chở hàng Bắc – Nam và tàu liên vận sang Trung Quốc, châu Âu

Đường sắt chở hàng ở Việt Nam chạy chủ yếu trên tuyến Bắc – Nam dài khoảng 1.700 km, khổ đường 1 mét, hoàn thành năm 1936, cùng các tuyến phía Bắc nối Hà Nội với Hải Phòng, Lào Cai, Lạng Sơn. Tàu hàng hợp với hàng nặng, đi xa, không quá gấp: container, xi măng, phân bón, quặng, xe máy gửi theo tàu. Qua cửa khẩu Đồng Đăng và Lào Cai, tàu liên vận nối sang Trung Quốc, và từ đó đã có những chuyến container đi tiếp tới châu Âu.

Một chút lịch sử: từ Sài Gòn – Mỹ Tho tới đường sắt xuyên Việt

Tuyến đường sắt đầu tiên ở Việt Nam là Sài Gòn – Mỹ Tho, khánh thành năm 1885 thời Pháp thuộc. Sau đó, các đoạn tuyến lần lượt được xây ở cả Bắc, Trung, Nam: Hà Nội – Hải Phòng, Hà Nội – Vinh, Sài Gòn – Nha Trang, Đà Nẵng – Huế… Đoạn khó nhất là các đèo miền Trung. Năm 1936, tuyến Hà Nội – Sài Gòn được nối liền, thường gọi là đường sắt xuyên Đông Dương, nay là tuyến đường sắt Thống Nhất.

Ở phía Bắc, tuyến Hải Phòng – Hà Nội – Lào Cai – Côn Minh (Vân Nam, Trung Quốc) hoàn thành năm 1910, đưa hàng từ vùng tây nam Trung Quốc ra cảng biển Hải Phòng. Đây là một trong những tuyến đường sắt liên vận sớm nhất của khu vực và đoạn trong lãnh thổ Việt Nam vẫn đang chạy.

Đặc điểm của đường sắt Việt Nam hôm nay

• Khổ đường 1.000 mm (khổ mét) trên phần lớn mạng lưới. Riêng đoạn từ Hà Nội lên Đồng Đăng là đường lồng, có cả ray khổ mét và ray khổ tiêu chuẩn 1.435 mm của Trung Quốc, để tàu liên vận chạy được.
• Phần lớn là đường đơn: tàu hai chiều phải tránh nhau ở ga, nên năng lực thông qua có hạn.
• Nhiều đoạn đèo dốc, bán kính cong nhỏ, nhất là đèo Hải Vân, Khe Nét, làm tàu phải chạy chậm.
• Nhiều đường ngang, lối đi dân sinh cắt qua đường ray, là nguy cơ tai nạn thường trực.

Vì những giới hạn đó, đường sắt chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng lượng hàng vận chuyển nội địa; phần lớn đi đường bộ và đường thủy. Nhưng ở những mặt hàng hợp, tàu hoả vẫn có lợi thế rõ.

Tàu hàng chở gì

Gửi hàng và gửi xe máy theo tàu: những điều phổ thông

Nhiều người biết tới vận tải đường sắt qua việc gửi xe máy hoặc gửi kiện hàng theo tàu khi chuyển chỗ làm, đi học xa. Những nguyên tắc chung:

1. Hỏi ga gửi trước về giờ nhận hàng, giấy tờ cần mang và cách tính cước, vì mỗi ga, mỗi đơn vị khai thác có thể khác nhau.
2. Xe máy thường phải xả gần hết xăng, mang giấy đăng ký xe và giấy tờ tùy thân; nhiều nơi đóng khung hoặc bọc xe để chống trầy.
3. Kiện hàng đóng chắc, chèn kỹ; ghi rõ tên, số điện thoại người nhận ở ga đến.
4. Không gửi hàng cấm, hàng nguy hiểm như bình gas, xăng dầu đóng can, hoá chất dễ cháy, pin hỏng.
5. Giữ phiếu gửi cẩn thận; ra ga nhận đúng hẹn để tránh phí lưu kho.

Liên vận quốc tế: từ Yên Viên sang Trung Quốc và xa hơn

Đường sắt Việt Nam nối với Trung Quốc qua hai cửa khẩu: Đồng Đăng (Lạng Sơn) sang Bằng Tường và Lào Cai sang Hà Khẩu. Hàng đi liên vận gồm nông sản, khoáng sản, hàng công nghiệp theo cả hai chiều.

Từ ga Yên Viên (Hà Nội), đã có những đoàn tàu container chạy sang Trung Quốc rồi nối vào các tuyến tàu hàng Á – Âu xuyên lục địa, đi qua Trung Á tới châu Âu. Báo chí từng đưa tin về những chuyến chở container từ Yên Viên tới Trịnh Châu (Trung Quốc), nối tàu đi Liège (Bỉ), với tổng thời gian dự kiến khoảng 25 – 27 ngày. Thời gian này nằm giữa đường biển (thường lâu hơn) và đường hàng không (nhanh hơn nhiều nhưng đắt hơn).

Điểm khó của liên vận là khác khổ đường: khổ mét của Việt Nam, khổ tiêu chuẩn của Trung Quốc và châu Âu, khổ rộng ở một số nước Trung Á. Ở mỗi chỗ đổi khổ, container phải được cẩu sang toa khác hoặc thay giá chuyển hướng, tốn thời gian. Đoạn đường lồng Hà Nội – Đồng Đăng ra đời chính là để giảm bớt một lần đổi khổ.

Đường sắt so với xe tải và tàu biển

• So với xe tải: đường sắt rẻ hơn và an toàn hơn trên cự ly dài với hàng nặng, ít phụ thuộc kẹt xe, ít phát thải hơn trên mỗi tấn hàng. Nhưng thiếu linh hoạt: cần xe tải chở hàng từ kho tới ga và từ ga tới người nhận, mỗi lần chuyển là thêm thời gian, chi phí.
• So với tàu biển ven bờ: tàu biển chở nhiều hơn và rẻ hơn cho hàng rất nặng giữa các cảng, nhưng phụ thuộc lịch tàu và thời tiết biển.

Muốn tăng phần của đường sắt, cần làm đường đôi, giảm dốc, nối ray thẳng vào cảng biển và khu công nghiệp. Các dự án đường sắt mới, gồm tuyến tốc độ cao Bắc – Nam và tuyến khổ tiêu chuẩn Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đã được thông qua chủ trương, đều đặt mục tiêu cải thiện vận tải hàng hoá bên cạnh vận tải hành khách.

Góc nhìn hôm nay: ngắm và tìm hiểu đường sắt chở hàng

• An toàn trước hết: không đi bộ, chụp ảnh, ngồi trên đường ray; dừng lại khi có tín hiệu ở đường ngang. Tàu hàng nặng cần quãng phanh rất dài, không thể dừng kịp.
• Ga hàng lớn như Yên Viên, Giáp Bát, Sóng Thần là nơi thấy rõ nhịp xếp dỡ container, có thể quan sát từ khu vực công cộng.
• Đọc thêm sách và tư liệu ảnh về đường sắt Đông Dương, các tư liệu của ngành đường sắt về lịch sử tuyến Thống Nhất và tuyến Hải Phòng – Côn Minh.