Đòn gánh là cách chở hàng bằng vai lâu đời nhất của người Việt: một thanh tre dẻo đặt ngang vai, hai đầu treo hai quang, mỗi quang một thúng, mẹt hay sọt. Nhờ chia hàng làm hai bên cân nhau và nhờ thanh tre nhún theo nhịp bước, một người có thể mang vài chục ký đi bộ cả buổi. Gánh hàng rong chính là kiểu "giao hàng chặng cuối" của phố xưa: hàng đi thẳng từ chợ tới tận ngõ, tận cửa nhà người mua.
Một bộ gánh gồm những gì
- Đòn gánh: thường làm từ tre già, đôi khi là luồng, dài hơn sải tay một chút, hai đầu vót mỏng và có mấu hoặc khấc để giữ dây quang không tuột. Đòn tốt phải dẻo vừa đủ: quá cứng thì giật vai, quá mềm thì võng và lắc.
- Quang: bộ dây treo, xưa đan bằng mây, tre, dây gai; nay nhiều nơi dùng dây thép bọc nhựa hoặc dây dù. Quang có đế tròn để đỡ thúng.
- Thúng, mủng, mẹt, sọt, rổ: thúng sâu lòng cho gạo, khoai; mẹt nông cho rau, hoa, hàng bày bán; sọt thưa cho hàng cần thoáng.
- Khăn lót vai: gấp vài lớp để đỡ đau và đỡ trầy da.
Vì sao gánh lại mang được nặng
Gánh không phải là "vác cho nhiều". Nó có mấy mẹo cơ học rất khéo.
Chia tải hai bên
Hai đầu gánh cân nhau thì trọng lượng dồn thẳng xuống vai, người không bị kéo lệch sang một bên. Khi hai bên lệch nhau, người gánh trượt điểm tựa trên vai về phía đầu nặng một chút cho cân. Đây là đòn bẩy đơn giản: điểm tựa gần đầu nặng hơn thì hai bên cân bằng.
Đòn dẻo nhún theo bước
Khi bước đi, thân người nhấp nhô lên xuống. Nếu đòn cứng, mỗi lần nhấp nhô là một lần hai thúng giật mạnh lên vai. Đòn tre dẻo uốn cong và bật lại, làm dịu những cú giật đó. Người gánh lâu năm bước theo một nhịp nhún đều, gần như "đi cùng nhịp" với thanh tre. Các nhà nghiên cứu vận động học ở nhiều nước đã đo đạc kiểu mang vác bằng đòn dẻo này và thấy nó giúp giảm lực giật lên vai so với đòn cứng.
Đổi vai không cần đặt xuống
Người gánh quen tay có thể chuyển đòn từ vai này sang vai kia sau gáy mà không dừng bước. Đổi vai đều giúp hai bên cơ không mỏi quá sớm.
Gánh hàng rong: giao hàng chặng cuối của phố xưa
Trong đô thị Việt Nam cũ, nhiều thứ không cần ra chợ mới mua được. Hàng tự tìm đến người mua:
| Gánh | Giờ thường gặp | Hàng |
|---|---|---|
| Gánh quà sáng | Sáng sớm | Xôi, bánh, các món ăn sáng nóng |
| Gánh rau, gánh hoa quả | Sáng tới trưa | Rau lấy từ chợ đầu mối hoặc ruộng ven đô |
| Gánh hoa | Sáng, ngày rằm, mùng một | Hoa cúng, hoa theo mùa |
| Gánh nước | Xưa, khi chưa có nước máy tới từng nhà | Nước giếng, nước máy công cộng |
| Gánh đồ đồng nát | Cả ngày | Mua lại giấy vụn, kim loại, đồ cũ |
Nhìn theo góc logistics, gánh hàng rong giải đúng bài toán mà ngày nay người ta gọi là "chặng cuối": đưa hàng nhỏ lẻ tới từng người. Người bán lấy hàng ở chợ đầu mối hay chợ lớn lúc rạng sáng, chia vào gánh, rồi đi một tuyến quen qua những ngõ, những khu tập thể mình biết khách. Tiếng rao là "thông báo đơn hàng tới". Khách quen biết giờ gánh qua, chờ sẵn ở cửa.
Tuyến của người bán rong không vẽ trên bản đồ, nhưng được tối ưu bằng kinh nghiệm: đi qua chợ sớm, qua khu nhiều nhà có trẻ nhỏ lúc giờ ăn sáng, qua cổng cơ quan lúc nghỉ trưa, dừng ở góc phố đông khi hàng còn nhiều.
Gánh trong đời sống nông thôn
Ở làng quê, đòn gánh không chỉ để buôn bán. Người ta gánh lúa từ ruộng về sân, gánh phân ra ruộng, gánh mạ, gánh nước tưới, gánh hàng đi chợ phiên. Câu ca dao, tục ngữ về đòn gánh và người gánh rất nhiều, phần lớn gắn với hình ảnh người phụ nữ tần tảo, "đòn gánh" cũng hay xuất hiện trong thơ văn như biểu tượng của sự nhọc nhằn.
Ở miền núi, nơi đường dốc và hẹp, người ta ít dùng đòn gánh mà chuộng gùi đeo lưng hoặc ngựa thồ. Lý do là gánh cần đường tương đối bằng để hai thúng không va vào sườn dốc, còn gùi giữ hàng sát lưng, đi dốc vững hơn. Bài về phiên chợ vùng cao trong danh mục này kể kỹ về cách chở hàng đó.
Đòn gánh ở những nơi khác
Đòn gánh không phải riêng của Việt Nam. Ở Trung Quốc, thanh gánh được gọi là biǎndan; ở Nhật Bản, người bán rong thời Edo dùng tenbinbō với hai đầu treo hàng. Ở nhiều vùng Đông Nam Á và Nam Á, đòn gánh cũng là cách chở nước, chở hàng chợ phổ biến. Châu Âu xưa có "đòn gánh sữa" đặt trên cả hai vai để mang hai xô sữa hoặc hai xô nước. Ở đâu có đường mòn, chợ gần và hàng nặng vừa sức, ở đó con người nghĩ ra cách chia tải hai bên vai.
Gánh cho đúng để khỏi đau
Ngày nay ít ai gánh hằng ngày, nhưng nhiều người vẫn gánh khi làm vườn, khi buôn bán nhỏ hoặc khi về quê. Vài điều nên nhớ:
- Chia hàng hai bên càng cân càng tốt trước khi nhấc lên. Lệch nhiều thì phải dồn điểm tựa, vai chịu lực không đều.
- Nhấc bằng chân: ngồi xuống, đặt đòn lên vai, giữ lưng thẳng rồi đứng lên. Không cúi lưng giật gánh lên.
- Lót vai bằng khăn gấp dày.
- Bước nhún đều, đừng sải bước dài hay chạy.
- Đổi vai thường xuyên, nghỉ khi thấy vai, cổ tê mỏi.
- Không gánh quá sức. Đau vai, đau cổ, đau lưng kéo dài thì nên đi khám.
Góc nhìn hôm nay: gánh hàng rong giữa phố hiện đại
Gánh hàng rong vẫn còn ở Hà Nội, TP.HCM và nhiều đô thị, dù ít hơn xưa. Một số tuyến phố có quy định hạn chế bán hàng rong để giữ lòng đường, vỉa hè thông thoáng; người bán và người mua nên tìm hiểu quy định của chính quyền địa phương. Ở những khu phố cổ có đông khách du lịch, đôi quang gánh còn trở thành hình ảnh được chụp nhiều. Khi muốn chụp ảnh người bán rong, hãy hỏi trước và mua ủng hộ nếu có thể.
Muốn tìm hiểu thêm, các bảo tàng dân tộc học và bảo tàng phụ nữ thường trưng bày đòn gánh, quang, thúng cùng câu chuyện của người bán rong. Ảnh tư liệu phố xưa và tranh dân gian cũng ghi lại rất nhiều cảnh gánh hàng. Còn nếu có dịp về quê, nhờ người lớn tuổi chỉ cho cách nhún gánh là cách nhanh nhất để hiểu vì sao một thanh tre lại "gánh" được cả một nghề buôn.
Câu hỏi thường gặp
Đòn gánh làm bằng gì?
Đòn gánh truyền thống làm từ tre già hoặc luồng, hai đầu vót mỏng và có khấc giữ dây quang. Đòn tốt phải dẻo vừa đủ để nhún theo bước chân nhưng không võng quá.
Vì sao gánh hàng lại nhẹ hơn xách tay?
Gánh chia hàng ra hai bên cân nhau nên trọng lượng dồn thẳng xuống vai và thân người, không kéo lệch như xách một bên. Đòn tre dẻo còn làm dịu những cú giật mỗi khi bước, nên mang được lâu hơn.
Quang gánh là gì?
Quang là bộ dây treo ở hai đầu đòn gánh để đỡ thúng, mẹt, sọt. "Quang gánh" là cách gọi chung cả bộ dụng cụ gánh hàng gồm đòn và hai quang.
Ở vùng núi người ta có dùng đòn gánh không?
Ít hơn đồng bằng. Đường dốc và hẹp làm hai đầu gánh dễ va vào sườn đồi, nên người vùng cao chuộng gùi đeo lưng, địu, quẩy hoặc ngựa thồ để chở hàng.
Gánh hàng rong có từ bao giờ?
Không có mốc chính xác, nhưng gánh hàng rong đã xuất hiện trong ảnh tư liệu, tranh và văn chương về đô thị Việt Nam từ rất lâu. Đây là cách bán lẻ tận nơi có từ trước khi có cửa hàng tiện lợi hay giao hàng tận nhà.
