Bưu điện Sài Gòn và bưu điện thời Pháp ở Việt Nam: lịch sử

Bưu điện Sài Gòn (Bưu điện Trung tâm Sài Gòn) được xây từ năm 1886 tới 1891, nằm cạnh Nhà thờ Đức Bà, là một trong những công trình thời Pháp còn giữ đúng công năng ban đầu: tới nay vẫn nhận thư, bán tem. Người thiết kế được giới nghiên cứu xác định là kiến trúc sư Alfred Foulhoux, không phải Gustave Eiffel như nhiều người vẫn kể. Toà nhà là dấu mốc của cả một giai đoạn bưu điện và điện báo kiểu phương Tây đến Việt Nam từ những năm 1860.

Bưu điện kiểu phương Tây đến Việt Nam

Năm 1859, quân Pháp chiếm thành Gia Định. Những năm sau đó, chính quyền thuộc địa ở Nam Kỳ cần đường liên lạc nhanh với chính quốc và giữa các tỉnh. Dịch vụ bưu chính và đường dây điện báo được lập dần từ thập niên 1860, ban đầu phục vụ quân đội và bộ máy cai trị, sau mở rộng cho thương nhân và người dân.

Đây là thay đổi lớn so với hệ thống nhà trạm của triều Nguyễn. Nhà trạm chỉ chuyển văn thư của nhà nước. Bưu điện kiểu Pháp thì ai trả tiền tem cũng gửi được, có bưu cục cố định, có giờ mở cửa, có người phát thư tới tận nhà ở đô thị. Song song là điện báo, cho phép tin tức đi giữa Sài Gòn, Hà Nội và Paris trong vài giờ thay vì vài tuần.

Tem dùng ở Việt Nam thời đó

Ban đầu, ở Nam Kỳ dùng tem chung của các thuộc địa Pháp. Từ năm 1886 có tem in chồng giá dành riêng cho Nam Kỳ, và từ năm 1889 có tem riêng mang tên Đông Dương, dùng chung cho các xứ thuộc Liên bang Đông Dương. Đây là phần lịch sử bưu chính, không phải chuyện sưu tầm: nó cho thấy bộ máy bưu điện đã thành một hệ thống thống nhất trên toàn cõi Đông Dương cuối thế kỷ 19.

Xây Bưu điện Sài Gòn: 1886 – 1891

Trước toà nhà hiện nay, Sài Gòn đã có một bưu cục nhỏ hơn từ những năm 1860. Khi thành phố lớn lên, nhu cầu thư từ và điện báo tăng mạnh, chính quyền quyết định xây một bưu điện trung tâm xứng tầm. Công trình khởi công năm 1886 và hoàn thành năm 1891, đặt ngay cạnh nhà thờ chính toà vừa xây xong không lâu trước đó.

Ai thiết kế: Foulhoux hay Eiffel?

Câu chuyện "Bưu điện Sài Gòn do Eiffel thiết kế" lan truyền rất rộng trong sách hướng dẫn du lịch. Các nhà nghiên cứu kiến trúc thời thuộc địa lại chỉ ra rằng người thiết kế là Alfred Foulhoux, kiến trúc sư trưởng của chính quyền thuộc địa khi đó, và chưa tìm thấy tài liệu gốc cho thấy Eiffel tham gia thiết kế toà nhà. Có ý kiến cho rằng phần khung sắt mái có thể do một hãng kết cấu thép của Pháp cung cấp, nhưng chuyện này cũng chưa được chứng minh chắc chắn.

Vì sao huyền thoại Eiffel sống dai? Một phần vì tên Eiffel quá nổi tiếng, gắn với tháp Eiffel, tượng Nữ thần Tự do và nhiều cây cầu sắt khắp thế giới. Một phần vì mái vòm khung sắt của bưu điện trông giống phong cách kết cấu thép thời ấy. Khi đọc giới thiệu về toà nhà, cách nói đúng nhất là: "thiết kế của Alfred Foulhoux, thường bị gán nhầm cho Eiffel".

Bên trong toà nhà có gì

Bước vào sảnh chính, điều gây ấn tượng nhất là mái vòm cong dài, đỡ bằng khung sắt sơn xanh, ánh sáng lọt qua các ô cửa cao. Sàn lát gạch hoa văn. Hai bên là các quầy giao dịch kiểu cũ bằng gỗ, nhiều ô vẫn làm việc hằng ngày. Ở một đầu sảnh có chiếc đồng hồ lớn.

Hai bên tường gần lối vào có hai bức bản đồ vẽ tay khổ lớn: một bức vẽ Sài Gòn và vùng phụ cận năm 1892, một bức vẽ các đường dây điện báo ở Nam Bộ và Campuchia. Với người quan tâm giao nhận, bức thứ hai rất đáng xem: nó cho thấy mạng lưới liên lạc thời đó vươn tới đâu. Mặt tiền toà nhà còn khắc tên một số nhà khoa học và nhà phát minh gắn với điện và điện báo, nhắc rằng đây là toà nhà của cả bưu chính lẫn viễn thông.

Người viết thư thuê

Thời nhiều người còn chưa biết chữ hoặc chưa biết tiếng Pháp, trước các bưu điện lớn thường có người viết thư thuê, điền giấy tờ hộ. Ở Bưu điện Sài Gòn, nghề này kéo dài tới tận thế kỷ 21 với ông Dương Văn Ngộ, người ngồi viết thư, dịch thư cho khách trong nhiều thập kỷ, trở thành một phần ký ức của nơi này với cả người Sài Gòn lẫn du khách.

Các mốc chính

Bưu điện thời Pháp ở các đô thị khác

Sài Gòn không phải nơi duy nhất. Hà Nội có bưu điện lớn bên hồ Hoàn Kiếm, khu vực này đã là nơi đặt bưu điện trung tâm của thành phố từ thời Pháp. Hải Phòng, Huế và một số đô thị khác cũng có bưu cục xây theo kiểu kiến trúc Pháp, vài toà vẫn còn đứng và được dùng tiếp. Nếu bạn đi các thành phố cũ, hãy để ý: bưu điện thường nằm ở vị trí trung tâm, gần toà hành chính, nhà ga hoặc bến cảng, vì đó là chỗ thư từ và hàng hoá tập trung.

Mạng lưới bưu điện thời Pháp cũng đi cùng đường sắt và đường bộ mới. Khi tuyến đường sắt và các quốc lộ được mở, thư từ đi nhanh hơn, và các bưu cục mọc lên ở những thị trấn ven đường. Cấu trúc này còn ảnh hưởng tới vị trí nhiều bưu cục ngày nay.

Bưu điện cũ và nghề giao nhận hôm nay

Một bưu điện thế kỷ 19 làm đủ những việc mà ngày nay chia cho nhiều nơi: nhận và phát thư, nhận gửi bưu kiện, chuyển tiền, gửi điện báo. Quầy giao dịch là nơi người gửi gặp ngành giao nhận. Ngày nay, phần lớn việc ấy chạy trên điện thoại, nhưng nhu cầu cũ vẫn y nguyên: người gửi muốn biết hàng đi tới đâu, người nhận muốn chắc hàng tới đúng tay mình.

Đứng trong sảnh Bưu điện Sài Gòn, nhìn bức bản đồ đường dây điện báo, dễ thấy một điều: giao nhận luôn là chuyện mạng lưới. Toà nhà đẹp chỉ là một nút. Giá trị thật nằm ở những sợi dây, con đường và người đưa thư nối nút ấy với hàng nghìn ngôi nhà.

Góc nhìn hôm nay: đi xem thế nào

Bưu điện Sài Gòn nằm ở số 2 Công xã Paris, ngay cạnh Nhà thờ Đức Bà, mở cửa hằng ngày. Bạn có thể vào xem kiến trúc, mua bưu thiếp và tem, viết rồi gửi ngay tại quầy, đó là cách thú vị để cảm nhận một bưu điện thế kỷ 19 vẫn còn làm việc. Nên đi vào buổi sáng sớm để tránh đông và có ánh sáng đẹp qua các ô cửa. Hãy dành vài phút đứng trước hai bức bản đồ lớn để đọc tên địa danh cũ.

Muốn đọc thêm, hãy tìm các nghiên cứu về kiến trúc Pháp ở Sài Gòn và tài liệu của ngành bưu điện về lịch sử bưu chính Việt Nam. Khi đọc, để ý phân biệt giữa thông tin có tài liệu gốc và chuyện kể lại, như câu chuyện Eiffel là một ví dụ điển hình.