Xếp hàng lên máy bay và tàu biển theo cùng những nguyên tắc như xếp xe tải: nặng dưới, cân tải, chặn chắc, hàng kỵ nhau phải tách, hàng dỡ trước để chỗ dễ lấy. Khác biệt là quy mô và mức độ tính toán. Trên máy bay, vị trí từng kiện ảnh hưởng trực tiếp tới trọng tâm và độ ổn định khi bay, nên mỗi chuyến đều có bảng tính trọng tải và cân bằng. Trên tàu container, một kế hoạch xếp hàng định sẵn chỗ của từng container theo trọng lượng, cảng dỡ và loại hàng.
Máy bay chở hàng ở đâu
Hàng hoá đi máy bay theo hai đường. Một là khoang bụng của máy bay chở khách, nằm dưới sàn cabin, chung với hành lý ký gửi. Hai là máy bay chở hàng chuyên dụng, nơi cả tầng chính, vốn là chỗ ghế ngồi ở máy bay khách, dành cho hàng. Một phần rất lớn hàng hàng không đi trong khoang bụng các chuyến bay chở khách; hàng quá khổ, hàng đặc biệt hay tuyến ít chuyến khách thì cần tới máy bay chở hàng.
ULD: "thùng xe" dành cho máy bay
Trên máy bay thân rộng, hàng không được xếp từng kiện rời vào khoang mà được gom vào các thiết bị chất xếp đơn vị (ULD): container nhôm có hình dạng ôm theo đường cong thân máy bay, hoặc tấm pallet nhôm phủ lưới chằng. Loại container nhỏ hay gặp ở khoang dưới được gọi theo mã như LD3. Hình dạng ULD được thiết kế để lắp khít vào khoang và khoá vào hệ thống con lăn, chốt trên sàn.
Việc gom hàng vào ULD (gọi là "build-up") diễn ra trong kho hàng không ở sân bay. Người xếp phải giữ hàng trong đường bao (contour) cho phép của từng loại ULD, không để kiện thò ra ngoài, chằng lưới đúng cách và ghi trọng lượng từng ULD. Máy bay thân hẹp thì thường xếp hàng rời vào khoang bụng, chằng lưới giữ.
Trọng tải và cân bằng trên máy bay
Với ô tô, hàng lệch làm xe khó lái. Với máy bay, trọng tâm nằm ngoài giới hạn cho phép là chuyện nghiêm trọng hơn nhiều, ảnh hưởng tới khả năng điều khiển khi cất cánh và hạ cánh. Vì vậy mỗi chuyến bay có nhân viên lập kế hoạch tải tính toán vị trí từng ULD, từng khoang, để tổng trọng lượng và trọng tâm nằm trong giới hạn của nhà sản xuất. Kết quả ghi trong bảng cân bằng tải trọng mà tổ lái kiểm tra trước khi bay.
Đó cũng là lý do người gửi phải khai đúng trọng lượng. Một lô hàng khai nhẹ hơn thực tế không chỉ là chuyện cước, mà làm sai lệch phép tính cân bằng của cả chuyến bay.
Hàng đặc biệt trên máy bay
- Hàng nguy hiểm: được chấp nhận theo Quy định hàng nguy hiểm của IATA (DGR), đóng gói và dán nhãn đúng chuẩn. Cơ trưởng được thông báo bằng văn bản về loại và vị trí hàng nguy hiểm trên máy bay. Pin lithium có những quy định riêng, chặt chẽ; người gửi không được giấu pin trong kiện hàng.
- Động vật sống: đi trong khoang có điều hoà nhiệt độ và thông gió, theo quy định riêng về lồng, chuồng.
- Hàng mau hỏng: hoa tươi, hải sản, dược phẩm cần giữ nhiệt, được ưu tiên xếp gần cửa để dỡ nhanh, đôi khi dùng container hàng không có thiết bị giữ nhiệt.
- Hàng giá trị cao: có khu vực và quy trình giám sát riêng.
Tàu container: một lưới toạ độ khổng lồ
Trên tàu container, mỗi vị trí có một địa chỉ ba con số: bay (vị trí theo chiều dọc tàu), row (hàng ngang, tính từ giữa tàu ra hai mạn) và tier (tầng chồng, từ đáy hầm lên). Nhờ hệ toạ độ này, mỗi container trên tàu có một chỗ duy nhất, ghi trong sơ đồ xếp hàng.
Sơ đồ xếp hàng do bộ phận lập kế hoạch của hãng tàu và cảng chuẩn bị, cân nhắc cùng lúc:
| Yếu tố | Cách xử lý |
|---|---|
| Trọng lượng | Container nặng ở tầng thấp, nhẹ ở trên; mỗi chồng có giới hạn tổng trọng lượng |
| Cảng dỡ | Container dỡ ở cảng sớm không bị container của cảng sau đè lên, để khỏi đảo chuyển |
| Ổn định tàu | Phân bổ trái phải, trước sau; kết hợp nước dằn để tàu cân và đủ ổn định |
| Container lạnh | Đặt ở vị trí có ổ cắm điện cho máy lạnh |
| Hàng nguy hiểm | Đặt theo yêu cầu phân cách của Bộ luật IMDG, một số loại phải để trên boong |
| Hàng quá khổ | Container mở nóc, mặt bằng đặt ở vị trí không chồng lên được |
Yếu tố "cảng dỡ" chính là nguyên tắc xếp theo thứ tự giao của xe tải, chỉ ở quy mô hàng nghìn container. Một container của cảng sau nằm đè lên container của cảng trước nghĩa là phải cẩu ra, đặt tạm rồi xếp lại, tốn thời gian và tiền.
Giữ container trên tàu
Trong hầm tàu, container được giữ bởi khung dẫn hướng thẳng đứng. Trên boong, các tầng container được nối với nhau bằng khoá xoay ở bốn góc, và các tầng dưới được chằng bằng thanh chằng và tăng đơ nối xuống boong. Sóng lớn làm tàu lắc ngang mạnh, tạo lực rất lớn lên các chồng container trên boong. Khi việc xếp hàng sai trọng lượng khai báo hoặc chằng buộc không đúng gặp thời tiết xấu, container có thể rơi xuống biển. Đó là một trong những lý do quy định xác nhận khối lượng container (VGM) theo Công ước SOLAS được áp dụng từ năm 2016.
Hàng rời và hàng bách hoá trên tàu
Không phải tàu nào cũng chở container. Tàu hàng rời chở gạo, than, quặng, ngũ cốc đổ thẳng vào hầm. Với hàng rời, nỗi lo lớn là hàng dịch chuyển trong hầm khi tàu nghiêng, nên hàng phải được san phẳng và một số loại có quy định riêng về độ ẩm. Tàu hàng bách hoá chở kiện rời như sắt thép, máy móc, gỗ, mỗi kiện được chèn, kê, chằng theo kế hoạch riêng, gần với việc xếp xe tải nhất nhưng ở quy mô lớn.
Góc nhìn hôm nay: người gửi hàng làm được gì
Người gửi một thùng hàng đi nước ngoài không trực tiếp xếp máy bay hay tàu, nhưng việc của họ ảnh hưởng đến cả chuỗi: khai đúng trọng lượng và kích thước, khai đúng loại hàng, không giấu pin hay chất lỏng dễ cháy, đóng gói đủ chắc để chịu được việc gom chung với hàng khác. Với hàng xuất khẩu nguyên container, đóng hàng đúng cách, phân bổ đều và khai VGM chính xác là phần đóng góp của chủ hàng vào an toàn chuyến đi.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần giới thiệu về ULD và hàng nguy hiểm trên trang của IATA, hoặc tìm hiểu về Bộ luật IMDG của Tổ chức Hàng hải Quốc tế. Đứng ở khu vực công cộng cho phép gần cảng biển lớn, nhìn những cần cẩu bốc container theo một thứ tự đã định sẵn, sẽ thấy rõ nguyên tắc "vào sau, ra trước" vận hành ở quy mô lớn ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Hàng gửi máy bay được để ở đâu?
Rất nhiều hàng đi trong khoang bụng của máy bay chở khách, nằm dưới sàn cabin cùng hành lý ký gửi. Hàng lớn hoặc đặc biệt có thể đi máy bay chở hàng chuyên dụng, nơi cả tầng chính dùng để chở hàng.
ULD là gì?
ULD là thiết bị chất xếp đơn vị dùng trên máy bay, gồm các container nhôm có hình dạng ôm theo thân máy bay và các tấm pallet phủ lưới. Hàng được gom vào ULD trong kho sân bay rồi mới đưa lên máy bay, giúp xếp dỡ nhanh và giữ hàng chắc.
Vì sao phải khai đúng trọng lượng hàng gửi máy bay?
Trọng lượng từng kiện được dùng để tính tổng tải và trọng tâm của máy bay. Khai sai làm sai lệch phép tính cân bằng, ảnh hưởng an toàn chuyến bay, chứ không chỉ là chuyện tiền cước.
Container trên tàu được xếp theo nguyên tắc nào?
Container nặng ở dưới, nhẹ ở trên; container của cảng dỡ trước không bị đè bởi container của cảng sau; tàu phải cân trái phải, trước sau. Container lạnh đặt ở chỗ có ổ điện, hàng nguy hiểm đặt theo yêu cầu phân cách của Bộ luật IMDG.
Container trên boong tàu được giữ bằng gì?
Các tầng container nối với nhau bằng khoá xoay ở bốn góc, các tầng dưới được chằng bằng thanh chằng và tăng đơ nối xuống boong. Trong hầm tàu, container được giữ bởi khung dẫn hướng thẳng đứng.
