Chằng buộc hàng trên xe tải, xe ba gác là giữ cho hàng không trượt, không lật, không rơi khi xe phanh, vào cua hay xóc, bằng ba cách kết hợp: chặn hàng vào thành xe, ép hàng xuống sàn bằng dây cho ma sát giữ lại, và buộc trực tiếp hàng vào điểm neo. Dây chằng tốt mà xếp hàng lỏng lẻo thì vẫn hỏng. Phần lớn sự cố rơi hàng đến từ việc nghĩ rằng "hàng nặng thế thì tự nằm yên".
Vì sao hàng nặng vẫn trượt
Nhiều người tin hàng càng nặng càng khó xê dịch. Đúng là cần lực lớn mới đẩy nổi kiện nặng, nhưng khi xe phanh, lực đẩy kiện hàng về phía trước cũng tỉ lệ với chính trọng lượng của nó. Nặng gấp đôi thì lực quán tính cũng gấp đôi. Ma sát giữa hàng và sàn thùng, nhất là sàn tôn trơn hay sàn ướt, thường không đủ giữ hàng trong một lần phanh gấp.
Tiêu chuẩn châu Âu EN 12195-1 về chằng buộc hàng trên phương tiện đường bộ tính rằng hệ thống chằng buộc phải giữ được lực quán tính về phía trước khoảng 0,8 lần trọng lượng hàng, sang ngang và về phía sau khoảng 0,5 lần. Nói nôm na: kiện hàng một tấn, khi phanh gấp, có thể đè về phía trước với lực tương đương tám tạ. Không dây nào "cho có" giữ nổi lực đó.
Ba cách giữ hàng
| Cách | Làm thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Chặn (khoá hình) | Đẩy hàng sát thành trước, thành bên, dùng nêm, thanh chắn, túi khí lấp khe | Hàng thùng vuông vức, kín thùng xe |
| Ép xuống (chằng qua đỉnh) | Dây vắt ngang qua đỉnh hàng, siết chặt để ép hàng xuống sàn, tăng ma sát | Hàng xếp thành khối, hàng trên pallet |
| Buộc trực tiếp | Dây nối thẳng từ điểm neo trên xe vào hàng (vào tai, khung, chân máy) | Máy móc, hàng nặng đơn lẻ có điểm móc |
Cách hiệu quả nhất về sức giữ là chặn: hàng đã tì sát thành trước thì khi phanh không còn chỗ để trượt. Dây chằng lúc đó chủ yếu giữ hàng không nảy lên và không đổ ngang. Vì vậy người làm vận tải giỏi luôn bắt đầu bằng việc xếp kín và dồn sát, rồi mới nghĩ đến dây.
Dụng cụ chằng buộc thường dùng
Dây tăng đơ (dây chằng có khoá cóc)
Dây bản dẹt bằng sợi tổng hợp, có khoá cóc để siết. Dây đạt chuẩn có nhãn ghi các thông số như LC (lực chằng cho phép) và STF (lực căng đạt được khi siết tay bình thường). Nhìn nhãn biết dây chịu đến đâu; dây không nhãn, nhãn mờ thì không rõ khả năng. Dây sờn, rách mép, cháy xém, khoá cóc rỉ kẹt là dây phải thay.
Thảm chống trượt
Tấm cao su hoặc vật liệu tổng hợp lót dưới hàng, làm tăng ma sát với sàn lên đáng kể. Với hàng chằng ép xuống, thảm chống trượt giúp cùng số dây giữ được nhiều hơn. Rẻ, nhẹ và bị đánh giá thấp.
Bảo vệ góc
Miếng nhựa hay bìa cứng ốp ở chỗ dây vắt qua mép hàng. Nó vừa giữ dây khỏi bị cứa đứt, vừa giữ góc thùng carton không bị dây cắt lún, đồng thời chia lực ra rộng hơn.
Lưới và bạt
Lưới chằng giữ những hàng nhỏ, nhiều món, dễ bay như thùng rỗng, túi nhẹ. Bạt che mưa nắng và giữ hàng không văng ra, nhưng bạt không phải là dây chằng: hàng xô bên dưới bạt vẫn có thể xé bạt mà rơi ra.
Thanh chắn, nêm, túi khí
Thanh chắn ngang cài vào ray thành xe giữ tầng hàng phía sau. Nêm gỗ chèn bánh của hàng có bánh xe. Túi khí bơm căng lấp khe giữa hai khối hàng. Đây là dụng cụ của cách "chặn", thường hiệu quả hơn thêm dây.
Những nguyên tắc chằng buộc nên thuộc
- Điểm neo phải chắc: dây chỉ khoẻ bằng chỗ nó móc vào. Móc vào móc chằng thiết kế sẵn trên sàn, thành xe; không móc vào thanh trang trí, bản lề cửa hay gương.
- Dây chằng qua đỉnh càng gần thẳng đứng càng ép tốt: dây vắt qua hàng mà gần như nằm ngang thì ép xuống rất ít.
- Chằng theo cặp: hàng dài cần ít nhất hai dây để không xoay; hàng xếp nhiều lớp cần dây cho từng khối.
- Kiểm lại sau đoạn đầu: hàng lún xuống, thùng carton nén lại sau vài cây số xóc, dây sẽ chùng. Dừng ở chỗ an toàn, siết lại.
- Không đứng trên hàng khi siết: trèo lên đống hàng để kéo dây là kiểu tai nạn ngã cao rất hay gặp. Dùng khoá cóc từ mặt đất.
- Đầu dây thừa phải cột gọn: đầu dây bay phần phật có thể quấn vào bánh xe, hoặc quất vào người đi đường.
Xe ba gác, xe ba bánh chở hàng
Xe ba gác và xe ba bánh có thùng thấp, thường không có thành cao, nhiều xe không có móc chằng đúng nghĩa. Hàng trên những xe này dễ trượt ngang hơn xe tải vì thành thấp. Vài điều đáng nhớ:
- Xếp thấp, rộng, kiện nặng nằm giữa sàn, ngay trên hoặc trước trục bánh sau.
- Dây chằng phải móc vào khung xe, không móc vào tấm ván sàn có thể bung đinh.
- Hàng dài không vượt quá giới hạn kích thước cho phép; đầu hàng thò ra phải có báo hiệu theo quy định.
- Đường dốc, cua gắt: xuống số, giảm tốc từ xa. Ba gác chở đầy rất dễ lật ở cua hẹp.
Về pháp lý, loại xe ba bánh nào được phép chở hàng, ở đâu, giờ nào là chuyện mỗi địa phương có quy định riêng, và một số loại xe ba gác tự chế đã bị hạn chế lưu thông ở nhiều thành phố từ lâu. Trước khi dùng xe ba gác để chở thuê, hãy tìm hiểu quy định hiện hành của tỉnh, thành nơi mình chạy và Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024.
Lỗi chằng buộc hay gặp
- Một dây duy nhất vắt ngang giữa đống hàng cao: phanh gấp là các tầng trên trượt qua dây.
- Siết dây quá tay lên thùng carton mỏng: dây cắt lún thùng, hàng bên trong bẹp.
- Dùng dây thừng cũ mục, dây cao su đàn hồi cho hàng nặng: dây giãn ra, hàng xô theo.
- Chỉ phủ bạt, không chằng: bạt rách là hàng rơi.
- Không kiểm lại dây sau khi giao bớt hàng: khối hàng còn lại lỏng ra mà dây vẫn ở vị trí cũ.
Góc nhìn hôm nay: trách nhiệm khi hàng rơi
Hàng rơi xuống đường không chỉ là mất hàng. Nó có thể gây tai nạn cho xe phía sau, và người chở phải chịu trách nhiệm. Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 yêu cầu hàng hoá trên xe phải được xếp, chằng buộc chắc chắn, không để rơi vãi; mức xử phạt cụ thể nằm ở văn bản xử lý vi phạm hành chính, nên tra bản đang có hiệu lực thay vì nghe truyền miệng.
Người muốn học bài bản có thể tìm đọc "Hướng dẫn thực hành tốt nhất về chằng buộc hàng trong vận tải đường bộ" (European Best Practice Guidelines on Cargo Securing for Road Transport) do Uỷ ban châu Âu phát hành, có hình minh hoạ cho từng tình huống. Còn kỹ thuật thắt nút dây cho hàng buộc sau xe máy là một chủ đề riêng, cần học từ người có kinh nghiệm và tập trên hàng thật trước khi chạy ra đường.
Câu hỏi thường gặp
Chằng hàng trên xe tải cần mấy dây?
Không có con số chung cho mọi trường hợp; số dây tuỳ trọng lượng, độ ma sát với sàn và việc hàng đã được chặn sát thành xe hay chưa. Nguyên tắc tối thiểu là hàng dài dùng ít nhất hai dây để không xoay, mỗi khối hàng riêng có dây của nó. Muốn tính chính xác thì dựa vào thông số LC trên nhãn dây và tiêu chuẩn chằng buộc.
Thông số LC và STF trên dây tăng đơ là gì?
LC là lực chằng cho phép, tức lực tối đa dây được thiết kế để chịu khi dùng chằng hàng. STF là lực căng tiêu chuẩn đạt được khi siết khoá cóc bằng tay theo cách thông thường. Hai thông số này giúp tính dây đủ giữ hàng hay chưa.
Phủ bạt kín có thay được dây chằng không?
Không. Bạt chỉ che mưa nắng và giữ món nhỏ khỏi bay. Hàng nặng bên dưới bạt vẫn có thể trượt và xé bạt khi xe phanh gấp hay vào cua, vì vậy vẫn phải chằng buộc riêng.
Vì sao phải siết lại dây sau khi chạy một đoạn?
Sau vài cây số xe xóc, hàng lún xuống và thùng carton nén lại, làm dây chùng. Dừng ở chỗ an toàn để siết lại giúp hàng giữ chặt suốt chuyến. Mỗi lần giao bớt hàng cũng nên kiểm lại dây.
Thảm chống trượt có tác dụng gì?
Thảm chống trượt lót dưới hàng làm tăng ma sát giữa hàng và sàn xe. Nhờ đó cùng số dây chằng giữ hàng chắc hơn, hàng ít trượt khi phanh. Đây là dụng cụ rẻ nhưng hiệu quả cao.
