Vì sao xe giao hàng hạn chế rẽ trái: bài học từ tối ưu tuyến

Xe giao hàng hạn chế rẽ trái vì ở nước đi bên phải như Mỹ hay Việt Nam, rẽ trái phải cắt ngang dòng xe ngược chiều: xe thường phải dừng chờ lâu hơn, nổ máy không tải nhiều hơn và có nguy cơ va chạm cao hơn so với rẽ phải. Một hãng chuyển phát lớn ở Mỹ nổi tiếng vì đưa nguyên tắc này vào phần mềm xếp tuyến từ nhiều năm, chấp nhận đi đường dài hơn một chút để đổi lấy ít thời gian chờ, ít nhiên liệu và ít tai nạn hơn. Đây là "hạn chế", không phải "cấm tuyệt đối".

Rẽ trái tốn kém ở chỗ nào

Với xe chạy bên phải đường, rẽ phải là đi sát lề, nhập vào làn bên phải của đường mới, gần như không cắt qua dòng xe nào. Rẽ trái thì khác: xe phải sang làn trong, chờ khoảng trống trong dòng xe ngược chiều, cắt ngang làn đó, rồi mới nhập vào đường mới. Ở ngã tư có đèn, nhiều nơi rẽ trái phải chờ pha đèn riêng.

Nhiều nghiên cứu an toàn giao thông ở Mỹ ghi nhận các vụ va chạm liên quan đến rẽ trái ở nút giao chiếm tỉ lệ cao hơn hẳn so với rẽ phải. Với một xe tải lớn thực hiện hàng chục, hàng trăm lượt rẽ mỗi ngày, khác biệt nhỏ ở mỗi lượt cộng lại thành khác biệt lớn.

Câu chuyện của một hãng chuyển phát lớn ở Mỹ

Hãng này từ lâu đã có nguyên tắc ưu tiên rẽ phải khi xếp tuyến cho xe giao hàng, và sau đó đưa nguyên tắc vào phần mềm tối ưu tuyến. Theo những gì hãng công bố, việc hạn chế rẽ trái giúp tiết kiệm nhiên liệu đáng kể, giảm khí thải và giảm tai nạn, dù có những tuyến dài hơn về quãng đường. Câu chuyện được báo chí và các sách phổ thông về tư duy nhắc lại nhiều lần như một ví dụ "đi đường vòng mà lại nhanh hơn".

Điều quan trọng cần hiểu đúng: hãng không cấm rẽ trái. Phần mềm chỉ coi rẽ trái là "đắt hơn" khi tính toán, nên chỉ chọn rẽ trái khi tuyến tránh nó quá dài hay không có lựa chọn khác. Trong khu dân cư vắng, đường nhỏ ít xe, rẽ trái gần như không tốn thêm gì, và tuyến vẫn có rẽ trái bình thường.

Tính "giá" cho mỗi lượt rẽ

Phần mềm định tuyến thông thường tính tuyến dựa trên độ dài hay thời gian đi qua từng đoạn đường. Để hạn chế rẽ trái, người ta gán thêm một "phí phạt" cho mỗi lượt rẽ trái ở nút giao, như thể nó tốn thêm một số giây hay một số mét. Phí phạt có thể khác nhau theo loại nút giao: ngã tư có đèn đông xe phạt nặng, ngã ba vắng phạt nhẹ. Quay đầu xe thường bị phạt nặng nhất. Thuật toán sẽ tự cân nhắc: đi thẳng thêm một khối phố rồi rẽ phải ba lần có rẻ hơn rẽ trái một lần không.

Ý tưởng này áp dụng được cho người giao hàng bằng tay: khi có hai cách đi gần bằng nhau, chọn cách ít phải cắt ngang dòng xe đông.

Áp dụng ở Việt Nam: rẽ trái và quay đầu

Việt Nam cũng đi bên phải, nên nguyên lý giống hệt. Ở đô thị nước ta, rẽ trái và quay đầu ở các trục đường lớn thường là chỗ tốn thời gian nhất, nhất là giờ cao điểm. Nhiều nút giao lớn còn cấm rẽ trái, buộc đi thẳng rồi quay đầu ở điểm cho phép. Vài cách vận dụng:

• Đi vòng theo chiều kim đồng hồ quanh một khối phố: với xe đi bên phải, vòng theo chiều kim đồng hồ là chỉ toàn rẽ phải. Khi cần ghé nhiều điểm quanh một khối, chọn hướng vòng này.
• Giao một bên đường khi đi, bên kia khi về: trên đường lớn có dải phân cách, tránh phải quay đầu hay rẽ trái nhiều lần để sang bên kia.
• Chọn điểm vào cụm: vào cụm từ phía có thể rẽ phải để vào, ra cụm cũng bằng một lượt rẽ phải nếu được.
• Không rẽ ẩu: hạn chế rẽ trái là chọn tuyến, không phải lý do để rẽ phải khi đèn đỏ không có tín hiệu cho phép, hay cắt ngang chỗ không được phép.

Lưu ý về luật: rẽ phải khi đèn đỏ chỉ được thực hiện khi biển báo hoặc đèn tín hiệu cho phép theo quy định hiện hành. Và rẽ phải cũng có nguy hiểm riêng: xe tải lớn có góc khuất bên phải, dễ va người đi xe máy, xe đạp đi sát lề. Rẽ phải chậm, quan sát gương, bật xi nhan sớm.

Khi nào rẽ trái vẫn là lựa chọn đúng

• Đường vắng, nút giao nhỏ không có dòng xe ngược chiều đáng kể.
• Tuyến tránh rẽ trái dài hơn nhiều, đi qua đoạn đông xe hơn.
• Có pha đèn rẽ trái riêng, thời gian chờ ngắn.
• Điểm giao ở ngay bên trái và không có cách vào hợp lý nào khác.

Nguyên tắc không phải để tuân theo máy móc. Nó là một yếu tố để cân nhắc khi chọn giữa các tuyến gần như ngang nhau.

Thử với một tuyến xe máy năm điểm

Giả sử năm đơn nằm quanh một khối phố hình chữ nhật, cổng nhà quay ra cả bốn mặt, và hai mặt là đường lớn có dải phân cách. Cách đi theo thứ tự đơn trên danh sách có thể buộc người giao quay đầu ba lần trên đường lớn. Cách đi vòng theo chiều kim đồng hồ quanh khối phố, mỗi góc rẽ phải một lần, ghé điểm nào nằm ở bên phải mặt đường đang đi, rồi đi thêm một vòng nhỏ cho những điểm còn lại ở mặt đối diện đường lớn: tổng quãng đường có thể dài hơn vài trăm mét nhưng không phải chờ quay đầu ở dải phân cách lần nào. Với xe máy ở giờ cao điểm, chừng đó thường là nhanh hơn. Mỗi khu phố một khác, nên cách tốt nhất là thử cả hai và để ý đồng hồ.

Bài học rộng hơn: đo đúng thứ cần đo

Câu chuyện rẽ trái hay được kể vì nó thách thức trực giác: tuyến ngắn nhất trên bản đồ không phải lúc nào cũng là tuyến nhanh nhất hay rẻ nhất. Khi đo bằng thời gian thật, nhiên liệu thật và rủi ro thật, kết quả có thể khác. Người giao hàng nào từng ngồi chờ đèn rẽ trái ba pha liền ở một ngã tư lớn đều hiểu điều đó mà không cần phần mềm.

Nếu muốn đọc thêm, hãy tìm các bài báo và sách phổ thông viết về tối ưu tuyến của các hãng chuyển phát, hay tài liệu về "turn penalties" trong định tuyến. Bài về bài toán định tuyến xe trong danh mục này giải thích phần mềm xếp tuyến hoạt động thế nào.