Hàng không được gửi chia làm hai nhóm. Nhóm cấm hẳn theo Điều 12 Luật Bưu chính 2010: hàng bị pháp luật Việt Nam cấm lưu thông (như ma tuý, vũ khí, chất nổ), hàng cấm xuất khẩu hoặc bị nước nhận cấm nhập khẩu, và hàng bị cấm vận chuyển qua bưu chính theo luật hoặc điều ước quốc tế. Nhóm hạn chế là hàng nguy hiểm khi vận chuyển: pin lithium rời và sạc dự phòng, bình gas mini, bình xịt, xăng dầu, cồn, sơn, dung môi, bật lửa, axit, đá khô. Nhóm này chỉ được gửi khi đơn vị vận chuyển chấp nhận và đóng gói, khai báo đúng; nhiều dịch vụ từ chối hẳn. Nguyên tắc chung: hỏi trước, khai đúng, không bao giờ giấu.
Vì sao có danh sách hàng cấm, hàng hạn chế
Một kiện hàng không đi một mình. Nó nằm cạnh hàng trăm kiện khác trong xe tải, trong khoang máy bay, trên băng chuyền, đi qua tay nhiều người. Một bình gas mini rò rỉ, một cục pin bị đè thủng, một chai dung môi vỡ có thể gây cháy cả chuyến xe, gây nguy hiểm cho người bốc xếp và làm hỏng hàng của người khác. Danh sách hàng cấm và hạn chế tồn tại để bảo vệ những người và những kiện hàng đó, không chỉ để làm khó người gửi.
Hàng cấm gửi theo pháp luật
Điều 12 Luật Bưu chính 2010 quy định bốn nhóm vật phẩm, hàng hoá không được gửi, chấp nhận, vận chuyển qua mạng bưu chính:
- Hàng hoá thuộc danh mục cấm lưu thông theo pháp luật Việt Nam.
- Hàng gửi từ Việt Nam ra nước ngoài mà Việt Nam cấm xuất khẩu hoặc nước nhận cấm nhập khẩu.
- Hàng gửi từ nước ngoài về Việt Nam mà pháp luật Việt Nam cấm nhập khẩu.
- Hàng bị cấm vận chuyển bằng đường bưu chính theo pháp luật Việt Nam hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Những ví dụ quen thuộc của nhóm cấm: ma tuý và chất hướng thần không được phép, vũ khí, đạn dược, vật liệu nổ, pháo, động vật hoang dã và sản phẩm từ chúng thuộc danh mục bảo vệ, hàng giả, văn hoá phẩm bị cấm. Các doanh nghiệp vận chuyển còn có danh sách riêng những thứ họ không nhận, thường gồm tiền mặt, giấy tờ có giá, kim loại quý, đá quý, hài cốt, động vật sống.
Gửi hàng cấm không chỉ bị giữ hàng. Tuỳ tính chất và mức độ, người gửi có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Chín nhóm hàng nguy hiểm
Trong vận tải, đặc biệt là hàng không, hàng nguy hiểm được phân thành chín nhóm theo hệ thống của Liên Hợp Quốc, được Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) áp dụng trong bộ Quy định Hàng nguy hiểm (Dangerous Goods Regulations). Nhiều món đồ trong nhà thuộc các nhóm này mà người gửi không ngờ tới.
| Nhóm | Tên nhóm | Ví dụ đồ dùng hằng ngày |
|---|---|---|
| 1 | Chất nổ | Pháo, pháo hoa, kíp nổ, đạn |
| 2 | Khí nén, khí hoá lỏng | Bình gas mini, bình xịt côn trùng, keo xịt tóc, bình chữa cháy, bình oxy |
| 3 | Chất lỏng dễ cháy | Xăng, dầu hoả, cồn, sơn, xăng thơm, nước rửa sơn móng tay, một số loại nước hoa |
| 4 | Chất rắn dễ cháy | Diêm, than hoạt tính dạng bột, một số hoá chất tự cháy |
| 5 | Chất oxy hoá, peroxit hữu cơ | Thuốc tẩy dạng mạnh, một số hoá chất hồ bơi |
| 6 | Chất độc, chất lây nhiễm | Thuốc trừ sâu, thuốc diệt chuột, mẫu bệnh phẩm |
| 7 | Chất phóng xạ | Một số thiết bị y tế, đo lường chuyên dụng |
| 8 | Chất ăn mòn | Axit, ắc quy chì axit, chất tẩy rửa đậm đặc |
| 9 | Hàng nguy hiểm khác | Pin lithium, đá khô, nam châm rất mạnh, một số thiết bị có túi khí |
Có món thuộc nhóm nguy hiểm nhưng vẫn được gửi theo điều kiện nhất định (lượng nhỏ, đóng gói chuẩn, nhãn đúng, dịch vụ riêng). Có món bị cấm trên máy bay chở khách nhưng được đi đường bộ. Vì vậy không có một câu trả lời "được hay không" cho mọi trường hợp — câu trả lời nằm ở đơn vị vận chuyển và tuyến đường hàng đi.
Pin lithium: nhóm hàng hạn chế phổ biến nhất
Pin lithium có trong điện thoại, laptop, đồng hồ thông minh, tai nghe, xe điện, đồ chơi điều khiển, thuốc lá điện tử, sạc dự phòng. Quy định thường phân biệt:
- Pin lắp sẵn trong thiết bị: thường được chấp nhận nhất, nếu thiết bị nguyên vẹn, tắt nguồn, đóng gói chắc.
- Pin đóng gói kèm thiết bị: được chấp nhận có điều kiện; pin phải được bảo vệ cực và đóng riêng.
- Pin rời, sạc dự phòng: bị hạn chế chặt nhất. Từ năm 2016, quy định hàng không quốc tế đã cấm vận chuyển pin lithium-ion rời dưới dạng hàng hoá trên máy bay chở khách. Nhiều dịch vụ trong nước cũng không nhận.
- Pin phồng, pin hỏng, pin thu hồi: không gửi theo đường thông thường. Pin phồng cần được mang tới điểm thu gom pin hỏng hoặc nơi bảo hành.
Chất lỏng: không phải chất lỏng nào cũng nguy hiểm
Nước mắm, dầu ăn, nước giặt, mật ong, sữa tắm không phải hàng nguy hiểm, và nhiều đơn vị vận chuyển nhận gửi. Nhưng chất lỏng có rủi ro rò rỉ làm hỏng hàng khác, nên thường có điều kiện đóng gói:
- Chai, can có nắp vặn kín; quấn thêm băng keo hoặc màng bọc quanh nắp.
- Cho chai vào túi ni lông kín, rồi thêm một túi nữa (hai lớp).
- Đặt đứng, chèn chặt trong thùng; lót vật liệu thấm hút ở đáy.
- Chai thuỷ tinh bọc xốp hơi riêng từng chai, không để chạm nhau.
- Ghi nhãn "chất lỏng", "để đứng", mũi tên hướng lên.
Chất lỏng có cồn nồng độ cao, chất lỏng dễ cháy như xăng, cồn, sơn, dung môi thuộc nhóm hàng nguy hiểm và chịu quy định riêng; nước hoa, sơn móng tay là những món hay bị giữ lại vì người gửi không biết chúng dễ cháy.
Những món người gửi hay vô tình cho vào thùng
- Bật lửa, diêm gửi kèm quà, đồ dùng cá nhân.
- Bình xịt khử mùi, keo xịt tóc, bình xịt côn trùng.
- Sạc dự phòng nhét kèm điện thoại.
- Bình gas mini để kèm bếp du lịch.
- Nước rửa sơn móng tay, sơn móng tay trong bộ mỹ phẩm.
- Thuốc trừ sâu, phân bón hoá học gửi kèm cây giống.
- Thuốc lá điện tử và tinh dầu của nó.
Trước khi đóng thùng, nên rà một lượt theo danh sách này. Cách đơn giản nhất là lấy ra những thứ không thật cần gửi.
Khi nào hàng bị phát hiện, và chuyện gì xảy ra
Hàng gửi qua đơn vị vận chuyển có thể bị kiểm tra bằng máy soi chiếu, bị yêu cầu mở kiểm tra khi nhận gửi, và hàng đi máy bay được soi chiếu an ninh. Kiện hàng nghi chứa hàng nguy hiểm không khai báo có thể bị giữ lại, trả về, tiêu huỷ, và người gửi có thể bị xử phạt. Quan trọng hơn: một kiện hàng nguy hiểm không được khai báo sẽ không được xử lý đúng cách, và đó mới là lúc nó gây tai nạn.
Vì vậy nguyên tắc luôn là khai đúng tên hàng. Nếu đơn vị vận chuyển không nhận, hãy tìm dịch vụ chuyên chở hàng nguy hiểm, hoặc mua món đó tại nơi nhận thay vì gửi đi.
Gửi ra nước ngoài: thêm một lớp quy định
Gửi quốc tế phải đáp ứng cả quy định của Việt Nam, quy định của nước nhận và của hãng vận chuyển. Mỗi nước có danh mục cấm nhập riêng: có nước cấm thực phẩm tươi, thịt, sản phẩm từ sữa; có nước giới hạn thuốc, thực phẩm chức năng; nhiều nước cấm hạt giống, đất, cây sống không có giấy kiểm dịch. Trước khi gửi, nên tra danh mục cấm nhập của nước nhận trên trang của cơ quan hải quan nước đó hoặc hỏi đơn vị vận chuyển quốc tế.
Góc nhìn hôm nay
Danh sách hàng cấm, hàng hạn chế nhìn qua thì dài và rối, nhưng chỉ cần nhớ ba câu hỏi: món này có cháy, nổ, rò rỉ, độc hại không? Món này có bị cấm mua bán không? Nơi nhận có cấm nhập không? Nếu câu trả lời nào là "có" hoặc "không chắc", hãy hỏi đơn vị vận chuyển trước khi đóng thùng. Người muốn đọc kỹ có thể tra Luật Bưu chính 2010 trên cổng văn bản pháp luật, và tài liệu công khai của IATA về hàng nguy hiểm và pin lithium.
Câu hỏi thường gặp
Những hàng nào bị cấm gửi qua bưu điện, đơn vị vận chuyển?
Theo Điều 12 Luật Bưu chính 2010, cấm gửi hàng bị pháp luật Việt Nam cấm lưu thông, hàng cấm xuất khẩu hoặc bị nước nhận cấm nhập khẩu, hàng cấm nhập vào Việt Nam và hàng bị cấm vận chuyển qua bưu chính. Ví dụ quen thuộc là ma tuý, vũ khí, chất nổ, pháo. Các đơn vị vận chuyển còn có danh sách riêng những thứ họ không nhận.
Có gửi được sạc dự phòng không?
Sạc dự phòng là pin lithium rời, thuộc nhóm bị hạn chế chặt nhất. Quy định hàng không quốc tế cấm vận chuyển pin lithium-ion rời dưới dạng hàng hoá trên máy bay chở khách, và nhiều dịch vụ trong nước không nhận. Phải hỏi đơn vị vận chuyển trước khi gửi.
Gửi nước hoa có được không?
Nhiều loại nước hoa chứa cồn và được xếp vào chất lỏng dễ cháy, nên bị hạn chế, nhất là khi hàng đi máy bay. Một số đơn vị nhận với lượng nhỏ và đóng gói chuẩn, một số không nhận. Hỏi trước và khai đúng tên hàng.
Gửi nước mắm, dầu ăn có bị cấm không?
Nước mắm, dầu ăn không phải hàng nguy hiểm và thường được nhận gửi, nhưng phải đóng gói chống rò: nắp vặn kín quấn băng keo, túi ni lông hai lớp, đặt đứng và chèn chặt. Mỗi đơn vị có thể có điều kiện riêng về chất lỏng.
Giấu hàng cấm trong kiện hàng thì sao?
Kiện hàng có thể bị phát hiện khi soi chiếu hoặc kiểm tra, bị giữ lại, trả về hoặc tiêu huỷ, và người gửi có thể bị xử phạt, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ loại hàng. Hàng nguy hiểm không khai báo còn có thể gây cháy, gây hại cho người vận chuyển.
